امامت اجتماعی پیامبر اکرم (ص) در قرآن: شواهد، نسبت با خاتمیت و استمرار در اندیشۀ امامیه

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، جامعه المصطفی العالمیه،قم،ایران.

2 طلبه سطح ۴ کلام اسلامی، مدرسه علمیه آیت الله خویی، حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران.

3 دانش‌آموخته از سطح چهار کلام اسلامی، حوزه علمیه آیت الله خویی، حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران.

4 کارشناسی ارشد، گروه علوم قرآن و حدیث، جامعه المصطفی العالمیة، قم، ایران.

چکیده

امامت پیامبر اکرم (ص) در قرآن کریم افزون بر نبوّت و رسالت، شؤون اجتماعی، حاکمیتی و قضایی دارد که در این پژوهش از آن با عنوان «امامت اجتماعی» یاد می‌شود. پرسش اصلی پژوهش این است که نسبت این شؤون با خاتمیت نبوّت چیست و آیا در اندیشه امامیه امکان استمرار دارد؟ نوشتار حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تفسیر تطبیقی در ذیل آیات اولویت، ولایت، حکمیت، خاتمیت، اولی‌الامر و استخلاف سامان یافته است. نوآوری مقاله در طراحی الگوی سه‌ضلعی و تحلیل منظومه‌وار آیات است. یافته‌ها نشان می‌دهد که آیات اولویت (احزاب: ۶)، ولایت (مائده: ۵۵) و حکمیت (نساء: ۶۵، ۱۰۵؛ احزاب: ۳۶؛ نور: ۴۸-۵۱) بر سه شأن حاکمیت مطلق، سرپرستی و قضاوت برای پیامبر (ص) دلالت دارند. آیۀ خاتمیت (احزاب: ۴۰) صرفاً پایان سلسلۀ پیامبران را می‌رساند و با استمرار شؤون حاکمیتی و قضایی منافاتی ندارد؛ آیات اولی‌الامر (نساء: ۵۹) و استخلاف (نور: ۵۵) بر ضرورت تداوم رهبری الهی پس از پیامبر تأکید می‌کنند. روایات اهل‌سنت مانند حدیث غدیر و «علی ولی کل مؤمن بعدی» با تداوم ولایت و امارت برای علی (ع) هم‌سویی نشان می‌دهند. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Social Imamate of the Prophet Muhammad (PBUH) in the Qur'an: Evidence, Its Relationship with Finality of Prophethood, and Its Continuity in Imami Thought

نویسندگان [English]

  • Mostafa Ahmadifar 1
  • Saeed Maqsoodi 2
  • Sayyid Abdolhamid Mousavi 3
  • Mohammad Qasem 4
1 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Al-Mustafa International University, Qom, Iran.
2 Level 4 Student of Islamic Theology, Ayatollah Khoei Seminary, Khorasan Seminary, Mashhad, Iran.
3 Graduated from the. E-mail Level 4 of Islamic Theology, Ayatollah Khoei Seminary, Khorasan Seminary, Mashhad, Iran.
4 4. Master of Science in the Department of Quran and Hadith Sciences, Al-Mustafa Intermnational University, Qom, Iran,
چکیده [English]

In the Holy Qur'an, the Prophet Muhammad's (PBUH) Imamate, beyond prophethood and messengership, encompasses social, sovereign, and judicial functions—termed here "social Imamate." The central research question examines these functions' relationship with the finality of prophethood and their potential continuation in Imāmī thought. Employing a descriptive-analytical, comparative exegetical approach examining key Sunni and Shi'i commentaries (al-Mīzān, al-Tibyān, Majmaʿ al-Bayān, Mafātīḥ al-Ghayb, al-Kashshāf, Rūḥ al-Maʿānī, and Tafsīr Ibn Kathīr), this study focuses on verses concerning priority (awlā), guardianship (wilāyah), arbitration (ḥukmiyyah), finality (khātamiyyah), those in authority (ulū al-amr), and succession (istikhlāf). Findings indicate that verses on priority (Q. 33:6), guardianship (Q. 5:55), and arbitration (Q. 4:65, 105; Q. 33:36; Q. 24:48–51) establish three prophetic functions: absolute sovereignty, executive guardianship, and judicial authority. The finality verse (Q. 33:40) merely ends the prophetic line without contradicting continuing sovereign and judicial functions, while verses on authority (Q. 4:59) and succession (Q. 24:55) emphasize continuing divine leadership after the Prophet. Sunni traditions such as "ʿAlī is the guardian of every believer after me" and the Hadith of Ghadīr conceptually align with continuing guardianship and leadership for ʿAlī (AS), despite certain isnād debates. The study's novelty lies in four domains: conceptual (defining social Imamate via three components), methodological (a triangular, systemic-holistic model), exegetical (linking verses on social Imamate, finality, ulū al-amr, and istikhlāf to demonstrate leadership continuity), and narrative-critical (evaluating Sunni transmission chains to uncover intra-school evidence for Imamate's continuity). Results demonstrate that the Prophet's social Imamate is Qur'anically provable, finality does not impede its continuation, and an intertextual approach to both traditions advances ecumenical dialogue.

کلیدواژه‌ها [English]

  • social imamate
  • priority (awla)
  • guardianship (wilayah)
  • arbitration (hukmiyyah)
  • finality of prophethood (khatamiyyah)
  • Imami thought
قرآن کریم.
آلوسی، محمود بن عبدالله. (۱۴۱۵). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ألبانی، محمد ناصرالدین. (۱۴۲۰). السلسلة الضعیفة. ریاض: دار المعرفة.
ابن‌تیمیه، تقی‌الدین احمد بن عبدالحلیم. (۱۴۲۰). السیاسة الشرعیة فی إصلاح الراعی و الرعیة. ریاض: دار عالم الکتب.
ابن‌حبان، محمد بن حبان البستی. (۱۴۲۱). صحیح ابن حبان (تحقیق شعیب الأرنؤوط). بیروت: مؤسسة الرسالة.
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی. (۱۴۱۵). فتح الباری شرح صحیح البخاری. بیروت: دار المعرفة.
ابن‌حنبل، احمد بن محمد الشیبانی. (۱۴۱۴). مسند أحمد (تحقیق شعیب الأرنؤوط). بیروت: مؤسسة الرسالة.
ابن‌عساکر، علی بن حسن. (۱۴۱۵). تاریخ مدینة دمشق (تحقیق علی شیری). بیروت: دار الفکر.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر. (۱۴۱۹). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ابن‌هشام، عبدالملک. (۱۴۱۵). السیرة النبویة (تحقیق مصطفی السقا و دیگران). بیروت: دار المعرفة.
ابوداود، سلیمان بن الأشعث السجستانی. (۱۴۱۸). سنن أبی داود (تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید). بیروت: دار الفکر.
بخاری، محمد بن إسماعیل. (۱۴۲۲). صحیح البخاری (تحقیق محمد زهیر بن ناصر). بیروت: دار طوق النجاة.
ترمذی، محمد بن عیسی. (۱۹۹۸). سنن الترمذی (تحقیق بشار عواد معروف). بیروت: دار الغرب الإسلامی.
حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله. (۱۴۱۱). المستدرک علی الصحیحین (تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا). بیروت: دار الکتب العلمیة.
ذهبی، شمس‌الدین محمد بن احمد. (۱۴۱۹). تلخیص المستدرک. بیروت: دار المعرفة.
رازی، فخرالدین محمد بن عمر. (۱۴۲۰). مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰۷). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم. (۱۴۲۰). الملل و النحل. بیروت: دار المعرفة.
صدوق، محمد بن علی. (۱۴۱۳). من لا یحضره الفقیه (تحقیق علی‌اکبر غفاری). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۱۴). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر. (۱۴۱۲). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۱۷). التبیان فی تفسیر القرآن (تحقیق احمد حبیب قصیر العاملی). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
عثیمین، محمد صالح. (۱۴۱۳). القول المفید علی کتاب التوحید. عربستان سعودی: دار ابن الجوزی.
قرطبی، محمد بن احمد. (۱۳۸۵). الجامع لأحکام القرآن. قاهره: دار الکتب المصریة.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷). الکافی (تحقیق علی‌اکبر غفاری). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
ماوردی، علی بن محمد. (۱۴۱۴). الأحکام السلطانیة و الولایات الدینیة. قاهره: دار الحدیث.
متقی هندی، علی بن حسام الدین. (۱۴۰۱). کنز العمال. بیروت: مؤسسة الرسالة.
مسلم بن حجاج. (۱۴۲۱). صحیح مسلم (تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مطهری، مرتضی. (۱۳۷۴). جامعه و تاریخ. تهران: صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
نسائی، احمد بن شعیب. (۱۴۰۵). السنن الکبری. بیروت: دار الکتب العلمیة.