تحلیل و نقد مبانی استخلاف از دیدگاه اشاعره با تأکید بر ناسازگاری‌های درونی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته سطح چهار مدرسه علمیه عالی نواب، مشهد، ایران.

2 دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

چکیده

مسئلۀ شیوه‌های تعیین امام همواره از مباحث چالش‌برانگیز میان اندیشمندان اشعری بوده است. در این میان، استخلاف به‌عنوان یکی از مهم‌ترین راه‌های مشروعیت‌بخشی به حکومت و تعیین خلیفه از سوی اشاعره مطرح شده است. به باور ایشان، استخلاف خلیفۀ دوم توسط خلیفۀ اول، دلیلی بر اثبات و انعقاد امامت وی محسوب می‌شود و این روش، در مقایسه با دیگر شیوه‌های تعیین امام، به‌عنوان طریقی مستقل شناخته شده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی نوآورانه در دو جهت از نقدهای پیشین متمایز می‌شود: نخست، کشف «دور روش‌شناختی» در استدلال اشاعره (اتکای استخلاف به اجماع و سیرۀ خلفا درحالی‌که خود این دو نیازمند اثبات مقدمی امامت‌اند)؛ و دوم، ارائه «نقد درونیِ رفتاری» براساس تضاد سیرۀ عملی خلیفۀ دوم با سنت نبوی. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که: اولاً، ادعای اجماع در مشروعیت‌بخشی به استخلاف نه‌تنها تحقق نیافته، بلکه با مبانی خود اشاعره نیز ناسازگار است؛ ثانیاً، روایات مورد استناد اشاعره افزون بر ضعف سندی، از جهت دلالت نیز فاقد توانایی اثبات استخلاف به‌عنوان روشی مستقل می‌باشند؛ و ثالثاً، فردی که خود در مواضع متعدد (مانند صلح حدیبیه، منع تدوین حدیث، و اعتراض به نماز بر زن تائبه) سیرۀ نبوی را نپذیرفته، نمی‌تواند با استناد به همان سیره، مشروعیت روش استخلاف را اثبات کند. بنابراین، استخلاف به‌عنوان روشی مستقل در تعیین امام، نه‌تنها از پشتوانه منطقی مستحکم برخوردار نیست، بلکه با مبانی خود اشاعره (حجیت اجماع، حجیت سیرۀ نبوی، و عدم عصمت خلفا) نیز در تعارض درونی قرار دارد. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Analysis and Critique of the Foundations of Vicegerency (Istikhlaf) from the Ash'ari Perspective

نویسندگان [English]

  • Jalil Rahmati-Azad 1
  • Aireza Kohansal 2
1 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Ferdowsi University of Mashhad.
2 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Theosophy, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

The concept of vicegerency (istikhlāf)—understood as humanity's representation of God on earth—constitutes one of the most profound and contentious theological questions in Islamic thought, engaging the attention of philosophers, theologians, and exegetes across the centuries. Within the Ashʿarī theological tradition, this concept is articulated through a specific set of foundational principles, including the ontological contingency of the world, the absolute sovereignty of the Divine will, and the thoroughly created character of human agency. The present study undertakes a critical analysis and assessment of the Ashʿarī foundations of vicegerency, with particular attention to the internal inconsistencies inherent in their theological system. Adopting a descriptive-analytical methodology, the research first reconstructs the Ashʿarī position on istikhlāf through an examination of its principal sources. It then demonstrates, through logical analysis and internal critique, that the Ashʿarī epistemological and ontological principles—particularly their doctrine of acquisition (kasb) and their denial of the intrinsic value of human actions—lead to a series of irreducible tensions when applied to the Qurʾānic conception of vicegerency. These tensions are manifested in the inability of the Ashʿarī framework to provide a coherent account of the relationship between human freedom and divine sovereignty, the nature of human responsibility in the context of vicegerency, and the continuity of the vicegerential function across prophetic history. The study concludes that the Ashʿarī doctrine of istikhlāf, while attempting to safeguard divine transcendence (tanzīh), ultimately undermines the very notion of meaningful human agency that the concept of vicegerency presupposes, thereby revealing a deep-seated internal inconsistency within the Ashʿarī theological system.

کلیدواژه‌ها [English]

  • vicegerency (istikhlaf)
  • imamate
  • Ash'arism
  • internal critique
  • methodological circularity
  • contradiction with the Sīra
آمدی، سیف‌الدین. (۱۴۱۳ق). غایة المرام فی علم الکلام. بیروت: دارالکتب العلمیه.
آمدی، سیف‌الدین. (۱۴۲۳ق). ابکار الافکار فی اصول الدین (تحقیق احمد محمد مهدی). قاهره: مؤسسه دارالکتب.
ابن‌حنبل، احمد. (بی‌تا). المسند للامام احمد بن حنبل. مصر: مؤسسه قرطبه.
ابن‌عربی، محمد. (۱۴۲۲ق). تفسیر ابن‌عربی (تاویلات عبدالرزاق) (مترجم و محقق: رباب سمیر مصطفی). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابن‌عساکر، هبه‌الله. (۱۴۱۵ق). تاریخ مدینه دمشق. بیروت: دارالفکر.
ابوعمر، محمد. (۱۴۱۱ق). السیره النبویه (تحقیق طه عبدالرءوف سعد). بیروت: دارالمعرفه.
اشعری، ابوالحسن. (۱۹۵۵). اللمع فی الرد علی اهل الزیغ و البدع. قاهره: المکتبه الازهریه.
اندلسی، ابن‌حزم. (بی‌تا). الفصل فی الملل والاهواء والنحل. قاهره: مکتبه الخانجی.
اندلسی، ابن‌حزم. (۱۳۵۹ق). الاحکام فی اصول الاحکام (محقق احمد محمد شاکر). قاهره: بی‌نا.
اندلسی، ابوعمر. (۱۴۰۴ق). العقد الفرید. بیروت: دار الکتب العلمیه.
بخاری، محمد. (۱۴۲۲ق). صحیح البخاری. دمشق: دار طوق النجاة.
بزار، عبدالخالق. (۱۴۰۹ق). مسند البزار. بیروت: مؤسسه علوم القرآن و مکتبه العلوم والحکم.
بغدادی، محمد بن سعد. (۱۴۰۸ق). الطبقات الکبری. المدینه المنوره: مکتبه العلوم والحکم.
بلاذری، جابر بن داوود. (۱۴۱۷ق). انساب الاشراف (تحقیق سهیل زکار و ریاض الزرکلی). بیروت: دارالفکر.
بیهقی، علی. (۲۰۰۳). السنن الکبری. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ترمذی، محمد بن عیسی. (بی‌تا). سنن الترمذی. بیروت: دار الغرب الاسلامی.
تفتازانی، سعدالدین. (۱۴۰۷ق). شرح العقائد النسفیه. قاهره: مکتبه الکلیات الازهریه.
تفتازانی، سعدالدین. (۱۴۰۹ق). شرح المقاصد فی علم الکلام. قم: الشریف الرضی.
جرجانی، می‌رسید شریف. (۱۳۲۵ق). شرح المواقف. قم: الشریف الرضی.
حوی، سعید. (۱۴۰۹ق). الاساس فی التفسیر. قاهره: دارالسلام.
دمیجی، عبدالله. (۱۴۰۳ق). الامامه العظمی عند اهل السنه و الجماعه. الریاض: دار الطیبه.
ذهبی، عثمان. (۱۴۲۰ق). المنتقی من منهاج الاعتدال فی نقض کلام اهل الرفض والاعتزال (محقق محب‌الدین الخطیب). الریاض: دارالطیبه.
رازی، ابوحاتم. (۱۹۵۲). الجرح و التعدیل. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
سیوطی، ابوبکر. (۱۳۷۱ق). تاریخ الخلفاء. مصر: مطبعه السعاده.
طبری، محمد بن جریر. (۱۴۰۷ق). تاریخ الرسل و الملوک (تاریخ طبری). بیروت: دار الکتب العلمیه.
عسقلانی، ابن‌حجر. (۱۴۱۵ق). الاصابه فی تمییز الصحابه (تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض). بیروت: دارالکتب العلمیه.
عسقلانی، ابن‌حجر. (۱۳۷۹ق). فتح الباری شرح صحیح البخاری. بیروت: دار المعرفه.
فخر رازی، محمد. (۱۴۲۰). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فیروزآبادی، سیدمرتضی. (۱۳۱۲ق). سبعه من السلف. مصر: دارالنشور.
قزوینی رازی، احمد بن فارس. (۱۳۹۹ق). معجم مقاییس اللغه. بیروت: دارالفکر.
کراجکی، محمد بن علی. (۱۴۱۰ق). کنز الفوائد (تصحیح عبدالله نعمه). قم: دار الذخائر.
ماوردی، علی بن محمد. (۱۴۰۹ق). الاحکام السلطانیه والولایات الدینیه. کویت: مکتبه دار ابن قتیبه.
متقی هندی، علی بن حسام‌الدین. (۱۴۱۹ق). کنز العمال فی سنن الاقوال والافعال. بیروت: دار الکتب العلمیه.
مسعودی، حسین. (۱۴۰۹ق). مروج الذهب و معادن الجوهر. بیروت: دارالهجره.
نووی، محیی‌الدین. (۱۴۲۳ق). المجموع شرح المهذب. بیروت: دار عالم الکتاب.
نیشابوری، ابوعبدالله. (۱۴۱۱ق). المستدرک علی الصحیحین (محقق مصطفی عبدالقادر عطا). بیروت: دار الکتب العلمیه.
هروی، نورالدین. (۱۴۱۰ق). جمع الوسائل فی شرح الشمائل. بیروت: المطبعه الشرفیه.
هیتمی، احمد بن محمد. (۱۴۱۷ق). الصواعق المحرقه علی اهل الرفض والضلال والزندقه (تحقیق عبدالرحمن بن عبدالله الترکی و کامل محمد الخراط). بیروت: مؤسسه الرساله.