بررسی تطبیقی دلالت «استواء الهی بر عرش» بر تنزیه یا تجسیم در منابع فریقین با تأکید بر احادیث کافی و صحیح بخاری

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری ، علوم قرآن و حدیث، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، ایران.

2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال، ایران.

چکیده

ظاهرگرایی، در تفسیری ظاهری از برخی عبارات قرآنی، از جمله «استواء بر عرش»، به نوعی جسمانیت در باب خداوند می‌رسد که در تحلیلی عقل‌گرایانه و تأویلی، با توحید خداوند در ابعاد مختلف، سازگاری ندارد. نحله‌های اسلامی برای توجیه مبانی خود معمولاً به کتب روایی نیز استناد می‌کنند. در این صورت، مسئله این می‌شود که آیا آن مستندات به اندازه کافی از مدعیات پشتیبانی می‌کنند یا خیر. در این میان، مطالعه تطبیقی در منابع فریقین (شیعه و سنّی) که جبهه‌های اصلی تنزیهی و تشبیهی را شکل می‌دهند، نتایج بهتری را در تعیین جهت‌گیری غالب منابع اسلامی ارائه می‌کند و صحت‌سنجی مناسبی خواهد بود از میزان حمایت روایات از مدعای کلامی. آیا منابع روایی حمایت کافی از دیدگاه تجسیمی‌دارند؟ این مقاله می‌کوشد با مطالعات کتابخانه‌ای و به روشی تطبیقی-تحلیلی، با تبیین «استواء علی العرش» در دو منبع روایی اسلامی، به صحت‌سنجی تطبیقیِ دلالت احادیث این کتب معتبره بر دیدگاه‌های تنزیهی یا تجسیمی بپردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که این احادیث به‌طور مستقیم یا غیر‌مستقیم، بر تنزیه دلالت دارند نه تجسیم؛ و استنباط‌های تجسیمی در هر دو منبع مورد مخالفت‌هایی قرار گرفته‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of the Indication of Divine “Establishment (Istiwāʾ) upon the Throneˮ toward Transcendence (Tanzīh) or Corporealism (Tajsīm) in Both Schools' Sources (Farīqayn), Emphasizing Hadiths in Al-Kāfī and Ṣaḥīḥ al-Bukhārī

نویسندگان [English]

  • Muhammad Ali Adeli 1
  • Muhammad Qasemi 2
  • Mahyar Shababi 2
1 PhD student in Quranic and Hadith Sciences, Islamic Azad University, North Tehran Branch, Iran.
2 Assistant professor in the Department of Quranic and Hadith Studies, Islamic Azad University, North Tehran Branch, Iran.
چکیده [English]

Literalism, in its literal interpretation of certain Qurʾānic expressions—including "establishment (istiwāʾ) upon the Throne"—leads to a form of corporealism (tajsīm) concerning God, which, in a rational and hermeneutical analysis, is incompatible with divine monotheism (tawḥīd) in its various dimensions. Islamic schools typically cite hadith sources to justify their doctrinal foundations. Thus, the question becomes whether these documentary evidences sufficiently support their claims or not. In this regard, a comparative study of the sources of the two major schools (al-farīqayn—Shīʿī and Sunnī), which constitute the primary fronts of the transcendence (tanzīh) and anthropomorphic (tashbīh) positions, yields better results in determining the prevailing orientation of Islamic sources and provides a suitable verification of the extent to which hadiths support the theological claim: Do the hadith sources provide sufficient support for the corporealist (tajsīmī) perspective? Employing library-based research and a comparative-analytical method, this article seeks to verify, through a comparative examination of the indication of the hadiths from these authoritative books concerning "establishment upon the Throne," whether they support transcendence (tanzīh) or corporealism (tajsīm) perspectives. The findings indicate that these hadiths, either directly or indirectly, indicate transcendence (tanzīh) rather than corporealism (tajsīm), and corporealist interpretations in both sources have been subject to opposition.

کلیدواژه‌ها [English]

  • establishment (istiwa') upon the throne
  • transcendence (tanzih)
  • corporealism (tajsim)
  • Al-Kafi
  • Sahih al-Bukhari
قرآن مجید.
ابن ابی‌الحدید، عبد الحمید بن هبه الله. (۱۳۶۳). شرح نهج البلاغة. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی.
ابن الأثیر، مجدالدین. (۱۳۸۹ق). جامع الأصول فی أحادیث الرسول. مکتبة دار البیان.
ابن تیمیة الحرانی، تقی‌الدین. (۱۴۲۰ق). العقیدة الواسطیة. ریاض: أضواء السلف.
ابن تیمیة الحرانی، تقی‌الدین. (۱۴۰۸ق). الفتاوی الکبری. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌حنبل، احمد بن محمد. (۱۴۱۶ق). مسند الإمام أحمد بن حنبل. مؤسسة الرسالة.
ابن کثیر قرشی، ابوالفداء اسماعیل بن عمر. (۱۴۱۹ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن مطهر، حسن بن یوسف. (۱۴۱۷ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار البیروت.
آلوسی، شهاب‌الدین. (۱۴۱۵ق). روح المعانی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
بخاری، محمد بن اسماعیل. (۱۴۲۲ق). الجامع المسند الصحیح. دار طوق النجاة.
بَراک، عبدالرحمن. (۱۴۲۹ق). شرح العقیدة الطحاویة. دار التدمریة.
بحرانی، سید هاشم. (۱۴۱۶ق). تفسیر البرهان. تهران: بنیاد بعثت.
بهرامی، حمزه‌علی. (۱۳۹۷). تحلیل تطبیقی استواء علی العرش در اندیشۀ ماتریدیان و سلفیان با تأکید بر دیدگاه ابن‌تیمیه. پژوهش‌نامۀ مذاهب اسلامی، ۵ (۹).
بیات مختاری، مهدی. (۱۳۹۰). عرش خدا و تفاوت آن با کرسی. تحقیقات علوم قرآن و حدیث، ۸ (۲).
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۷۹). تفسیر تسنیم. قم: انتشارات اسراء.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (۱۴۰۴ق). صحاح اللغة. بیروت: دار العلم للملایین.
حویزی، عبدعلی بن جمعه. (۱۳۸۳ق). تفسیر نور الثقلین. قم: مؤسسۀ مطبوعاتی اسماعیلیان.
رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). مفردات راغب. بیروت: دار الشامیة.
رشیدرضا، محمد. (۱۴۱۰ق). تفسیر المنار. الهیئة المصریة العامة للکتاب.
زاده بامری، مرتضی. (۱۴۰۳). بررسی تطبیقی حقیقت عرش و کرسی از منظر علامه طباطبایی و مکتب عرفانی ابن‌عربی. دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
زمخشری، ابوالقاسم محمود بن عمرو. (۱۴۰۷ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. دار الکتاب العربی.
سبحانی، جعفر. (۱۳۹۱). سیمای عقائد شیعه (ترجمۀ محدثی). تهران: نشر مشعر.
سیوطی، جلال‌الدین. (۱۴۳۲ق). الدر المنثور. بیروت: دار الفکر.
صدوق، محمد بن علی. (۱۳۹۸ق). التوحید. قم: جامعۀ مدرسین.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۶۳). تفسیر المیزان (ترجمۀ سید محمدباقر همدانی). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۳۸). مجمع البیان. تهران: مکتبة العلمیة.
عسقلانی، ابن حجر. (۱۳۷۹ق). فتح الباری شرح صحیح البخاری. بیروت: دار المعرفة.
غنیمان، عبدالله بن محمد. (۱۴۰۵ق). شرح کتاب التوحید من صحیح البخاری. مدینۀ منورة: مکتبة الدار.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۳۸۳). العین. قم: انتشارات اسوه.
فیض کاشانی، ملا محسن. (۱۴۰۶ق). الوافی. اصفهان: کتابخانۀ امام امیرالمؤمنین علی (ع).
فیومی، احمد بن محمد. (۱۳۹۶). مصباح المنیر. قم: طلیعۀ نور.
قرشی، سید علی‌اکبر. (۱۳۷۱). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
قسطلانی، احمد. (۱۳۲۳ق). إرشاد الساری لشرح صحیح البخاری. مصر: المطبعة الکبری الأمیریة.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۹۳). الکافی. قم: دار الثقلین.
مازندرانی، محمدصالح بن احمد. (۱۳۴۲). شرح الأصول و الروضة. تهران: المکتبة الإسلامیة.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان. (۱۳۶۸). تصحیح اعتقادات الإمامیة. قم: انتشارات کنگرۀ شیخ مفید.
نسایی، احمد بن شعیب. (۱۴۰۶ق). السنن الصغری للنسائی. حلب: مکتب المطبوعات الإسلامیة.