بازخوانی اندیشه‌های کلامی محمدعمر سربازی در نقد باورهای وهابیت

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانش پژوه سطح چهار رشته کلام مقارن حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران.

2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث،دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه،قم،ایران.

چکیده

جریان وهابیت با برداشت‌های ظاهرگرایانه و تکفیری خود، همواره باعث ایجاد شبهات و اختلافات عقیدتی در جهان اسلام شده است. این پژوهش به بررسی مبانی کلامی محمدعمر سربازی، از عالمان برجسته دیوبندی در ایران، به‌عنوان نماینده‌ای از جریان اصلی اهل‌سنت، در پاسخ به این شبهات می‌پردازد. این مطالعه به روش تحلیلی-توصیفی و با استناد به آثار مکتوب سربازی و دیگر متون اصلی دیوبندی و وهابی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد سربازی با تکیه بر مبانی مکتب ماتریدی، فقه حنفی و تصوف نقشبندی، در هشت محور اصلی به نقد وهابیت پرداخته است: ۱. تکفیر: با استناد به قاعدۀ «عدم تکفیر اهل قبله»، به‌شدت با رویکرد تکفیری وهابیت مخالفت می‌کند؛ ۲. صفات خبری: برای پرهیز از تشبیه و تجسیم، تأویل این صفات را ضروری می‌داند، برخلاف رویکرد «بی‌کیفیت» وهابیت؛ ۳. حیات برزخی: با اثبات حیات انبیاء و اولیاء در قبور و سماع موتی، مبانی عقیدتی توسل، زیارت و استغاثه را مستحکم می‌سازد؛ ۴. توسل و استغاثه: توسل به ذات پیامبر (ص) و اولیاء چه در حیات و چه پس از ممات را به شرط عدم اعتقاد به استقلال آنان، جایز می‌شمارد؛ ۵. شفاعت: شفاعت پیامبر (ص) پس از وفات برای امت را از عقاید مسلم اهل‌سنت می‌داند؛ ۶. زیارت قبور: «شدّ رحال» برای زیارت قبر نبی مکرم اسلام (ص) را مجاز و از مصادیق احترام به ایشان می‌شمارد؛ ۷. تبرک: تبرک جستن به آثار انبیاء و صالحان را عملی مشروع و دارای پشتوانه در سنت سلف می‌داند؛ ۸. ایمان اجداد پیامبر اکرم (ص): وی در تقابلی آشکار با آراء وهابیت و جمهور اهل‌سنت، اجداد نبی مکرم اسلام (ص) را موحد فطری می‌شمارد و نسبت شرک به ایشان را ثابت‌شده نمی‌پندارد. بنابراین مبانی کلامی محمدعمر سربازی که ریشه در سنت کهن کلامی-عرفانی اهل‌سنت دارد، نه‌تنها پاسخی مستدل و نظام‌مند به شبهات وهابیت ارائه می‌دهد، بلکه نمایانگر تقابل جدی جریان فکری دیوبندیه به‌عنوان مدافع سنت، با جریان سلفی تکفیری است. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Reexamination of the Theological Thought of Muhammad 'Umar Sarbazi in Critique of Wahhabi Beliefs

نویسندگان [English]

  • Hassan Shafieyan 1
  • Ruhollah Saeedi Fazel 2
1 Level 4 Researcher in Comparative Theology, Islamic Seminary of Khorasan, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Al-Mustafa University, Qom, Iran.
چکیده [English]

The Wahhābī movement, through literalist and takfīrī (excommunicating) interpretations, has consistently generated doubts (shubuhāt) and doctrinal disputes within the Muslim world. This study examines the theological foundations of Muḥammad ʿUmar Sarbāzī—a prominent Iranian Deobandī scholar representing mainstream Sunnī tradition—in response to these doubts. Employing a descriptive-analytical method and drawing on Sarbāzī's writings alongside primary Deobandī and Wahhābī sources, this research demonstrates that Sarbāzī, grounded in the Māturīdī school, Ḥanafī jurisprudence (fiqh), and Naqshbandī Sufism, critiques Wahhābism across eight principal axes: (1) Takfīr (Excommunication): Invoking the principle of "non-excommunication of the people of the qibla" (ʿadam takfīr ahl al-qibla), he strongly opposes Wahhābī takfīrī tendencies; (2) Attributive (Khabarī) Divine Attributes: To avoid anthropomorphism (tashbīh) and corporealism (tajsīm), he deems hermeneutical interpretation (taʾwīl) necessary, contrasting the Wahhābī "without asking how" (bi-lā kayf) approach; (3) Intermediate Life (Ḥayāt-i Barzakhi): Affirming that prophets and saints live in their graves and hear the living, he reinforces the foundations of intercession (tawassul), visitation (ziyāra), and seeking aid (istighātha); (4) Intercession (Tawassul) and Seeking Aid (Istighātha): He permits intercession through the Prophet (PBUH) and saints—in life and after death—provided one rejects their independent agency; (5) Intercession (Shafāʿa): He regards the Prophet's (PBUH) intercession for his community after death as an established Sunnī doctrine; (6) Visitation of Graves (Ziyārat al-Qubūr): He permits travel (shadd al-riḥāl) to visit the Prophet's (PBUH) grave, viewing it as veneration; (7) Seeking Blessings (Tabarruk): He regards seeking blessings through relics of prophets and the righteous as legitimate, with precedent among the Salaf; (8) The Faith of the Prophet's Ancestors: Opposing Wahhābī views and the Sunnī majority, he considers the Prophet's (PBUH) ancestors innate monotheists (muwaḥḥid-i fiṭrī), rejecting any attribution of polytheism (shirk) to them. Thus, Sarbāzī's theological foundations—rooted in the classical theological-mystical tradition of Sunnī Islam—provide a well-documented, systematic response to Wahhābī doubts and represent Deobandī traditionalist opposition to takfīrī Salafism.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Wahhabism
  • Deobandis
  • Ahl al-Sunna
  • Muhammad 'Umar Sarbazi
  • response to doubts
آل‌بوطامی، احمد. (۱۳۹۵). محمد بن عبدالوهاب عقیدته السلفیة و دعوته الاصلاحیة و ثناء العلماء علیه. مکه: نشر مطبعة الحکومة.
آل‌شیخ، عبدالرّحمن بن حسن. (۱۳۷۷). فتح المجید فی شرح کتاب التّوحید (تحقیق محمد حامد الفقی). قاهره: مطبعة السنة المحمدیة.
اثری، عبدالله بن عبدالحمید. (۱۴۲۴). الایمان: حقیقته، خوارمه، نواقصه. ریاض: مدار الوطن للنشر.
ابن بابویه قمی (صدوق)، محمد بن علی. (۱۴۱۳). الاعتقادات. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
ابن بابویه قمی (صدوق)، محمد بن علی. (۱۳۹۸). التوحید. قم: جامعه مدرسین.
ابن باز، عبد العزیز بن عبد الله. (۱۴۱۰). نواقض الاسلام. نشر وزارة الشئون الاسلامیة.
ابن باز، عبد العزیز بن عبد الله. (۱۴۲۰). مجموع فتاوی ومقالات متنوعة. ریاض: دار القاسم.
ابن باز، عبد العزیز بن عبد الله. (بی‌تا). فتاوی نور علی الدرب. مؤسسه الشیخ عبدالعزیز بن باز.
ابن باز، عبد العزیز بن عبد الله. (بی‌تا). مجموع فتاوی. بیروت: دار الإحیاء التراث.
ابن‌تیمیه حرانی، احمد بن عبد الحلیم. (۱۴۰۸). مجموعه التفسیر. (تحقیق عبدالرحمن عمیره). بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌تیمیه حرانی، احمد بن عبد الحلیم. (۱۴۱۳). زیاره القبور. ریاض: الرئاسه العامه لاداره البحوث العلمیه و الافتاء و الدعوه و الارشاد.
ابن‌تیمیه حرانی، احمد بن عبد الحلیم. (۱۴۱۶). مجموع‌الفتاوی (تحقیق عبد الرحمن بن محمد بن قاسم). مدینه: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.
ابن‌تیمیه حرانی، احمد بن عبد الحلیم. (۱۴۱۹). اقتضاء الصراط المستقیم؛ لمخالفة اصحاب الجحیم (تحقیق ناصر عبدالکریم العقل). بیروت: دارعالم الکتب.
ابن‌تیمیه حرانی، احمد بن عبد الحلیم. (۱۴۲۲). جامع المسائل (تحقیق محمد عزیر شمس). مکه: دارعالم الفوائد.
ابن جبرین، عبدالله. (بی‌تا). اللؤلؤ المکین من فتاوی فضیلة الشیخ ابن جبرین. ریاض.
ابن عابدین، محمد امین بن عمر بن عبدالعزیز. (۱۴۲۱). حاشیة رد المحتار علی الدر المختار شرح تنویر الأبصار فقه أبو حنیفة (حاشیة ابن عابدین). بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر.
ابن عبدالجلیل، ابومکرم. (۱۴۲۱). دعوه الإمام محمّد بن عبدالوهاب بین مؤیدیها و معارضیها فی شبه القاره الهندیه. ریاض: دار السلام للنشر و التوزیع.
ابن عبدالوهاب، محمد. (۱۳۹۶). مؤلفات الشیخ الإمام محمد بن عبد الوهاب (تحقیق عبد العزیز بن زید الرومی، محمد بلتاجی و سید حجاب). عربستان: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.
ابن عبدالوهاب، محمد. (۱۴۲۹). کتاب التوحید. مصر: مکتبه عبدالرحمن.
ابن عبدالوهاب، محمد. (بی‌تا). الرسائل الشخصیه (تحقیق عبد العزیز بن زید الرومی، د. محمد بلتاجی و د. سید حجاب). ریاض: مطابع الریاض.
ابن عبدالوهاب، محمد. (بی‌تا). مجموعة رسائل فی التوحید والإیمان (تحقیق إسماعیل بن محمد الأنصاری). ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود.
ابن غنام، حسین. (۱۴۱۵). تاریخ نجد. بیروت: دارالشرق.
ابن فوزان، صالح. (۱۴۲۷). إعانه المستفید بشرح کتاب التوحید. ریاض: مؤسسه الرساله.
ابن نعمان (شیخ مفید)، محمد. (۱۴۱۳الف). تصحیح اعتقادات الامامیه. قم: الموتمر العالمی لألفیه الشیخ المفید.
ابن نعمان (شیخ مفید)، محمد. (۱۴۱۳ب). کتاب المزار (تحقیق سید محمد باقر ابطحی). قم: الموتمر العالمی لألفیه الشیخ المفید.
أسود، محمد عبدالرزاق. (۱۴۲۹). الاتجاهات المعاصرة فی دراسة السنة النبویة فی مصر وبلاد الشام. دمشق: دار الکلم الطیب.
اشعری، علی بن اسماعیل. (۱۴۱۱). الابانه عن اصول الدیانه (تحقیق بشیر محمد عیون). دمشق: مکتبة دار البیان.
افندی آلوسی، سید محمود. (۱۴۱۵). روح المعانی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
امینی، نورعالم خلیل. (۱۳۹۲). دارالعلوم دیوبند؛ مادر مدارس و دانشگاه‌های اسلامی در شبه‌قاره هند. ندای اسلام، ۱۴ (۵۴)، ۳۳.
ایجی، عضدالدین. (بی‌تا). المواقف. قم: شریف الرضی.
باشمیل، محمد بن احمد. (۱۴۰۶). کیف نفهم التوحید. بی‌جا.
بخاری، محمد اسماعیل. (۱۳۸۹). صحیح البخاری (ترجمه عبد العلی نور احراری). تربت‌جام: احمد جام.
البوطی، سعید رمضان. (بی‌تا). السلفیة مرحلة زمینة مبارکة لامذهب اسلامی. دمشق: دارالفکر.
پنج پیری، محمد طاهر. (۱۴۲۷). البصائر للمتوسلین بأهل المقابر. پاکستان: مکتبه الیمان دارالقرآن.
ترمذی، سید عبدالشکور. (۲۰۰۳). هدایه الحیران فی جواهر القرآن. ملتان: اداره تالیفات اشرفیه.
تهانوی، اشرف‌علی. (۱۴۳۱). إمداد الفتاوی. کراچی: مکتبه دارالعلوم کراچی.
تهانوی، اشرف‌علی. (بی‌تا). الکلام الحسن. لاهور: جامعه اشرفیه.
حسین پور، محمدیوسف و چابهاری، عبدالرحمن. (۱۳۸۹). تضاد عقاید حنفیت با وهابیت (مجموعه مقالات و گفتار علما اهل‌سنت). قم: آثار نفیس.
خامنه‌ای، سید علی. (۱۳۴۷). مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان. انتشارات آسیا.
دحلان، احمد بن زینی. (۱۴۲۴). الدرر السنیة فی الرد علی الوهابیة. دمشق: مکتبة الأحباب.
دهخدا، علی اکبر. (۱۳۷۷). لغت‌نامه دهخدا. تهران: روزنه (مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران).
دهلوی، عبدالحق. (بی‌تا). الاعمال الماثوره فی الایام المشهوره. دهلی: مجتبایی.
دهلوی، کفایت الله. (۱۳۸۰). تعلیم الاسلام براساس فقه حنفی (مترجم عبدالمجید مرادزهی خاشی). زاهدان: فاروق اعظم.
رشیدرضا، محمد. (۱۹۹۰). المنار. الهیئة المصریة العامة للکتاب.
الزین، محمد خلیل. (۱۴۰۵). تاریخ الفرق الاسلامیة. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
سبحانی، جعفر. (۱۴۱۱). فی ظل اصول الاسلام. قم: شورای مدیریت حوزه علمیه قم.
سربازی، عبدالرحمن. (۱۳۹۴). اعتدال در مسلک دیوبند. مشهد: نشر جاودان.
سربازی، محمدعمر. (۱۳۷۷). تعریف ایمان-کفر- ارتداد و ضابطه تکفیر. مجموعه مقالات دومین همایش علمی تحقیقی وحدت، زاهدان: ماهنامه اسوه (وابسته به دفتر نماینده مقام معظم رهبری در امور اهل‌سنت بلوچستان).
سربازی، محمدعمر. (۱۳۸۱). تحقیقی در مورد توسل و ندای غیرالله؛ آیا بیماری‌ها مُسری هستند؟. زاهدان.
سربازی، محمدعمر. (۱۳۸۲). فتاوای منبع العلوم کوه ون (جلد ۳). تهران: مدرسه دینی منبع العلوم کوه ون.
سربازی، محمدعمر. (۱۳۸۵الف). فتاوای منبع العلوم کوه ون (جلد ۱). تهران: مدرسه دینی منبع العلوم کوه ون.
سربازی، محمدعمر. (۱۳۸۵ب). فتاوای منبع العلوم کوه ون (جلد ۲). تهران: مدرسه دینی منبع العلوم کوه ون.
سربازی، محمدعمر. (۱۳۸۷). إفهام الباری لابتداء البخاری (مقدمه صحیح بخاری). زاهدان.
سربازی، محمدعمر. (۱۳۸۹الف). فتاوای منبع العلوم کوه ون (جلد ۹). تربت جام: شیخ احمد جام.
سربازی، محمدعمر. (۱۳۸۹ب). پرسش و پاسخ‌های ارزشمند برای جوانان ارجمند. زاهدان: انتشارات علامه سربازی.
سربازی، محمدعمر. (۱۳۹۱). مکتوبات سربازی. زاهدان: محمد عمر ملازهی.
سربازی، محمدعمر. (۱۳۹۳). مجالس قطب الارشاد (جلد ۲). سرباز: مدرسه دینی منبع العلوم کوه ون (کتاب فروشی حافظ).
سربازی، محمدعمر. (۱۳۹۴الف). گنجینه اوراد و دعاها. زاهدان.
سربازی، محمدعمر. (۱۳۹۴ب). مجالس قطب الارشاد (جلد ۱). سرباز: مدرسه دینی منبع العلوم کوه ون (کتاب فروشی حافظ).
سربازی، محمدعمر. (۱۳۹۵). وصیت نامه عمری. بیرجند: آدینه.
سربازی، محمدعمر. (بی‌تا). شمشیر بران بر اشراک و بدعات دوران (به اهتمام عبدالرحمن کراچوی). کراچی: نشر اسحاقیه پرنتنگ پریس.
سربازی، محمدعمر. (۱۳۸۳). تفسیر تبیین الفرقان. تربت‌جام: احمد جام.
سربازی، محمدعمر. (۱۳۸۷). تفسیر تبیین الفرقان (جلد ۳). تربت جام: نشر شیخ الاسلام احمد جام.
سربازی، محمدعمر. (۱۳۸۸). تفسیر تبیین الفرقان (جلد ۷). تربت جام: نشر شیخ الاسلام احمد جام.
سرهندی حنفی، حافظ محمد حسن. (۱۳۶۰). العقائد الصّحیحة فی تردید الوهّابیّة النّجدیة. هند: چاپ امرتسر.
سلفی افغانی، شمس الدین. (۱۴۱۶). جهود علماء الحنفیه فی إبطال عقائد القبوریه. ریاض: دارالصمیعی.
سلفی افغانی، شمس الدین. (۱۴۱۹). عداء الماتریدیه للعقیده السلفیه الماتریدیه و موقفهم من الاسماء و الصفات. طائف: مکتبه الصدیق.
سمنودی، ابراهیم بن عثمان. (بی‌تا). سعادة الدارین فی الرد علی الفرقتین الوهابیة و مقلدة الظاهرة (تحقیق احمد عبدالرحیم السایح). قاهره: دارالخلود للتراث.
سهارنپوری، خلیل احمد. (۱۴۲۷). بذل المجهود فی حل سنن أبی داوود (تعلیق محمد زکریا کاندهلوی). بیروت: دار البشائر الإسلامیة.
سهارنپوری، خلیل احمد. (۱۳۹۴). المهند علی المفند (پاسخ علمای دیوبند به پرسش‌های علمای حرمین) (ترجمه عبدالرحمن سربازی). مشهد: نشر جاویدان.
سیدزاده، عبدالواحد. (بی‌تا). احسن المقصود فی توحید المعبود (تحقیق محمدیوسف حسین پور). نگین کویر.
سیوطی، جلال الدین. (بی‌تا). مسالک الحنفاء فی نجاة آباء المصطفی. قاهره: مکتبه النشر.
صدقی الزهاوی، جمیل. (۱۳۲۳). الفجر الصادق فی الرد علی منکری التوسل و الکرامات و الخوارق. مصر.
العاصمی النجدی الحنبلی، محمد بن قاسم. (۱۴۱۷). الدرر السنیه فی الاجوبه النجدیه (تحقیق عبد الرحمن بن محمد بن قاسم). بی‌نا.
عباس اعوان، طاهر. (۱۳۹۷). کتاب شناسی توصیفی تألیفات علمای اهل‌سنت در رد سلفیت و وهابیت. قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی.
عثمانی، شبیر احمد. (۱۴۲۶). فتح الملهم بشرح صحیح الامام المسلم. کویت و بیروت: دارالضیاء و دار احیاء التراث العربی.
عثمانی، ظفر احمد. (۱۴۱۵). إعلاء السنن (تحقیق محمدتقی عثمانی). کراچی: اداره القرآن و العلوم اسلامیه.
عثمانی، محمد شفیع. (۱۳۸۳). تفسیر معارف القرآن (مترجم محمد یوسف حسین پور). انتشارات شیخ الاسلام احمد جام.
عثمانی، محمدتقی. (۱۴۲۶). تکمله فتح الملهم شرح صحیح المسلم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
العثیمین، محمد بن صالح. (۱۴۱۳). مجموع فتاوی ورسائل العثیمین. عربستان: دار الوطن للنشر.
العثیمین، محمد بن صالح. (بی‌تا). الکنز الثمین فی سؤالات ابن سنید (إعداد فهد بن عبد الله بن إبراهیم السنید). الدار العالمیة للنشر والتوزیع.
عسقلانی، ابن حجر. (۱۴۱۴). الدررالکامنه. بیروت: دار الجیل.
غلام الله خان. (بی‌تا). جواهر القرآن. راولپندی: کتب خانه رشیدیه.
فتاوی اللجنة الدائمة للبحوث العلمیة والإفتاء. (۱۴۲۶). فتاوی اللجنة الدائمة (جمع و ترتیب أحمد بن عبد الرزاق الدویش). ریاض: الرئاسة العامة للبحوث العلمیة والإفتاء.
فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر. (۱۴۲۰). مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فرمانیان، مهدی. (۱۳۸۹). آشنایی با فرق تسنن. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
قادری حنفی، احمد رضا. (۱۴۳۰). قوارع القهار فی الرد علی المجسمة الفجار. دمشق: دارالنعمان للعلوم.
قادری، شاه فضل رسول. (۱۹۷۹). سیف الجبار المسلول علی أعداء الابرار. استانبول.
قاسمی، قاری محمد طیب. (۱۳۹۱). اندیشه دینی و شیوه عملی علمای دیوبند (مترجم نجم الدین محمد درّکانی). سبزوار: نگین کویر.
قاسمی، قاری محمد طیب. (۱۴۳۰). علماء دیوبند عقیده و منهجا. دیوبند: النشر و التوزیع الجامعه الاسلامیه.
قاضی، عبد الحلیم. (۱۳۸۰). گذری کوتاه بر زندگی علامه استاد محمّد ابراهیم دامنی. ندای اسلام، (۷).
قرشی، محمد اقبال. (بی‌تا). معارف الاکابر بروایت حکیم الأمت حضرت مولانا أشرف علی التهانوی. لاهور: اداره اسلامیات.
قرطبی، محمد بن احمد. (۱۳۸۴). تفسیر قرطبی. قاهره: دار الکتب المصریه.
الفقی، محمد حامد. (۱۳۵۴). اثر الدعوه الوهابیه فی الاصلاح الدینی. بی‌جا.
قنبرزهی، خدانظر. (۱۳۸۷). محمودالفتاوی (زیر نظر عبدالحمید اسماعیل زهی). زاهدان: انتشارات صدیقی.
قنوجی بخاری، محمد صدیق خان. (۱۹۷۸). أبجد العلوم الوشی المرقوم فی بیان أحوال العلوم (تحقیق عبدالجبار زکار). بیروت: دارالکتب العلمیه.
کاشف الغطا، محمد حسن. (۱۴۱۶). نقض فتاوی الوهابیّة (تحقیق سید غیاث الطعمه). قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
کاندهلوی، محمدیوسف. (۱۳۸۹). حیات صحابه (مترجم مجیب الرحمن رحیمی). تربت جام: انتشارات احمد جام.
کراجکی، محمد بن علی. (۱۴۱۰). کنز الفوائد. قم: دارالذخائر.
کشمیری، محمد انور شاه. (۱۴۲۶). فیض الباری علی صحیح البخاری (تحقیق محمد بدر عالم المیرتهی). بیروت: دارالکتب العلمیه.
کشمیری، محمد انور شاه. (بی‌تا). العرف الشذی شرح سنن الترمذی. مؤسسه ضحی.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۶۲). الکافی. تهران: اسلامیه.
گنگوهی، محمودالحسن. (بی‌تا). فتاوای محمودیه (تحقیق سلیم الله خان دیوبندی). کراچی: دارالافتاء جامعه فاروقیه.
گهمن، محمد الیاس. (۲۰۱۴). فرقه مماتیت کا تحقیقی جائزه. لاهور: مکتبه اهل السنه و الجماعه.
لدهیانوی، محمد یوسف. (۱۳۹۹). آپ کے مسائل اوران کاحل (مترجم محمدصدیق رشیدی). تهران: شیخ الاسلام احمد جام.
لکنوی هندی، محمدعبدالحی بن عبدالحلیم. (۲۰۰۰). ابراز الغی الواقع فی شفاء العی (تحقیق صلاح محمد أبو الحاج). عمان: دار الفتح.
ماتریدی، محمد بن محمد. (بی‌تا). التوحید (تحقیق د. فتح الله خلیف). اسکندریه: دارالجامعات المصریة.
مجددی زروبوی، مفتی محمد فرید. (۱۴۳۰). فتاوی دیوبند پاکستان معروف به فتاوی فریدیه. پاکستان: دارالعوم صدیقیه زروبی.
مجموعه فضائل حج و راهنمای حجاج. (۱۳۸۸). (مترجم عبدالرحمن محبی). ارومیه: حسینی اصل.
مدنی، سید حسین احمد. (بی‌تا). الشهاب الثاقب علی المسترق الکاذب. بمبئی: نشر کتابخانه امدادیه دیوبند.
مرجانی، حبیب الله. (۱۳۸۶). عارف روشن ضمیر و فقیه توانا، یادی از مولانا محمّدعمر سربازی رحمه الله. ندای اسلام، (۳۰-۲۹).
مرضی الغامدی، خالد علی. (۱۴۳۴). شرح نواقض الاسلام. فهرسه مکتبه الملک الفهد.
مسجد جامعی، زهرا. (۱۳۹۲). نگرشی بر شناخت وهابیت. تهران: پازینه.
مشعبی، عبدالمجید بن سالم. (۱۴۱۸). منهج ابن تیمیه فی مسألة التکفیر. ریاض: نشر اضواء السّلف.
نبهانی، محمد بن اسماعیل. (۱۴۲۸). شواهد الحق فی الاستغاثة بسید الخلق. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ندوی، محمد رحمت الله. (۱۴۲۷). اشرف علی التهانوی حکیم الامه و شیخ مشائخ العصر فی الهند. دمشق: دارالقلم.
نسفی، حافظ الدین عبد الله نسفی. (بی‌تا). مدارک التنزیل وحقائق التأویل. بیروت: دارالکلم الطیب.
نعمانی، محمد منظور. (۱۳۸۵). معارف الحدیث (ترجمه ابوالحسین عبد المجید مرادزهی خاشی). زاهدان: فاروق اعظم.
نهتانی، عبدالحکیم. (بی‌تا). زندگانی و سرگذشت قطب الاقطاب شیخ التفسیر و الحدیث حضرت مولانا محمد عمر سربازی. بی‌جا.
هادی نجف‌آبادی، محمدعلی. (بی‌تا). پاکستان در جستجوی هویت مفقوده. نور.
هروی قاری، علی بن سلطان محمد. (۱۴۰۴). شرح الفقه الاکبر. بیروت: دارالکتب العلمیة.
هروی قاری، علی بن سلطان محمد. (بی‌تا). حاشیه إرشاد الساری الی مناسک الملا علی قاری. مکه مکرمه: المکتبه الامدادیه.
وزارة الأوقاف والشئون الإسلامیة. (بی‌تا). الموسوعه الفقهیه. کویت: وزارة الأوقاف والشئون الإسلامیة.