نقد و تحلیل رابطۀ ایمان عاشقانه با انسجام اجتماعی و اخلاق جمعی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه قم، قم، ایران.

2 دانشجوی دکتری، گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه قم، قم، ایران.

چکیده

نظریۀ «ایمان عاشقانه»، بر تجربۀ عاطفی و رابطۀ قلبی فرد با خداوند تأکید ورزیده و ایمان را فراتر از باور به گزاره‌های معرفتی، به سطحی ذوقی و پرشور جهت می‌دهد. این رویکرد، پرسش‌های بنیادینی را در زمینۀ کارکردهای اجتماعی و اخلاقی دین برمی‌انگیزد. در این راستا، پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که: آیا انسجام اجتماعی و اخلاق جمعی، قابلیت برآمده از مفروضات نظریۀ «ایمان عاشقانه» است؟ این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی، به واکاوی انتقادی مبانی انسان‌شناختی و معرفت‌شناختی «ایمان عاشقانه» پرداخته است. نتایج حاصل از تحلیل نشان می‌دهد که این نظریه ضمن ارائۀ تفسیری جذاب از تجربۀ فردی دین‌داری و تقویت انگیزه‌های درونی برای التزام به ساحت قدسی، در برآورده ساختن الزامات بنیادین انسجام اجتماعی و تحقق اخلاق جمعی با چالش‌های جدی مواجه است. تأکید افراطی بر جنبه‌های عاطفی و فردی ایمان، بدون توجه کافی به سازوکارهای هنجاری، عقلانی و ارشادی دین، می‌تواند به نسبی‌گرایی اخلاقی و تضعیف مسئولیت‌پذیری جمعی منجر شود. بنابراین، درحالی‌که «ایمان عاشقانه» پتانسیل تقویت بُعد معنوی زندگی فردی را داراست، برای حصول کارکردهای اجتماعی و اخلاقی پایدار، نیازمند تلفیق با چهارچوب‌های نظری و عملیِ تأکیدکنندۀ جنبه‌های عقلانی، اجتماعی و شرعی دین، مطابق با مبانی الهیاتی اسلام، می‌باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Critical Analysis of the Relationship between Loving Faith and Social Cohesion and Collective Ethics

نویسندگان [English]

  • Amirabbas Mahdavifard 1
  • Salman Khalili Pirbalout 2
1 Associate Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology, University of Qom, Qom, Iran.
2 PhD Student, Department of Islamic Studies, Faculty of Theology, University of Qom, Qom, Iran.
چکیده [English]

The theory of "loving faith" (īmān-i ʿāshiqāna) emphasizes the emotional experience and heartfelt relationship of the individual with God, elevating faith beyond the mere assent to cognitive propositions to a level of passionate and affective disposition. This approach raises fundamental questions concerning the social and ethical functions of religion. In this regard, the present study seeks to answer the following question: Is social cohesion and collective ethics realizable on the basis of the presuppositions of the theory of "loving faith"? Employing a descriptive-analytical method, this article critically examines the anthropological and epistemological foundations of "loving faith." The findings of the analysis indicate that while this theory offers an attractive interpretation of the individual experience of religiosity and strengthens intrinsic motivations for commitment to the sacred realm, it faces serious challenges in fulfilling the fundamental requirements of social cohesion and the realization of collective ethics. The excessive emphasis on the affective and individual dimensions of faith, without sufficient attention to the normative, rational, and directive mechanisms of religion, may lead to moral relativism and the weakening of collective responsibility. Thus, while "loving faith" possesses the potential to enhance the spiritual dimension of individual life, for the attainment of stable social and ethical functions, it requires integration with theoretical and practical frameworks that emphasize the rational, social, and legal (sharʿī) dimensions of religion, in accordance with the theological foundations of Islam.

کلیدواژه‌ها [English]

  • loving faith
  • sociology of religion
  • social cohesion
  • social ethics
  • ideological faith
قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
آرون، ریمون. (۱۳۸۶). مراحل اساسی سیر اندیشه در جامعه‌شناسی (ترجمه باقر پرهام). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۷۲). شریعت در آینه معرفت. تهران: مرکز فرهنگی رجا.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۷۸). آداب الصلاة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خمینی، روح‌الله. (۱۳۸۲). شرح حدیث جنود عقل و جهل. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خمینی، روح‌الله. (۱۴۰۹ق). تعلیقات علی شرح فصوص الحکم. قم: نشر پاسداران اسلام.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۰۴ق). المفردات فی غریب القرآن. تهران: دفتر نشر الکتاب.
زمانی، کریم. (۱۳۷۲). شرح جامع مثنوی معنوی (دفتر اول). تهران: انتشارات اطلاعات.
سروش، عبدالکریم. (۱۳۷۱). ایمان و حیرت. مجله کیان، (۱۰)، ۸-۲۵.
سروش، عبدالکریم. (۱۳۷۹). ایمان و امید. مجله کیان، (۵۲)، ۳۰-۵۳.
سروش، عبدالکریم. (۱۳۸۶). بشر و بشیر (نامه به آیت‌الله جعفر سبحانی). بازیابی شده از سایت اینترنتی عبدالکریم سروش: http: //www.drsoroush.com
سروش، عبدالکریم. (۱۳۸۹). بسط تجربه نبوی. تهران: صراط.
صداقت‌زاده، میثم؛ رامشت، شهرام. (۱۴۰۲). واکاوی معنای تربیت براساس خوانش شهید مطهری از نظریه فطرت. فصلنامه علمی تربیت اسلامی، ۱۸ (۴۶).
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۶۸). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: نشر اسماعیلیان.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۴). ترجمه المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر نشر اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۰). اخلاق در قرآن (جلد ۳). قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۹۶). آموزش عقاید. تهران: نشر بین‌الملل و انتشارات امیرکبیر.
مطهری، مرتضی. (۱۳۸۹). آینده انقلاب اسلامی ایران. تهران: مؤسسه انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (۱۳۸۹). مجموعه آثار (جلد ۳). تهران: مؤسسه انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (۱۳۹۶). انسان و ایمان. تهران: مؤسسه انتشارات صدرا.