رهیافتی بر اندیشۀ کلامی راغب اصفهانی در کتاب مفردات الفاظ القرآن

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث،دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه،قم،ایران.

2 گروه حقوق، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.

چکیده

این پژوهش به بررسی اندیشه‌های کلامی راغب اصفهانی در کتاب مفردات الفاظ القرآن می‌پردازد. هدف آن تبیین معنای حقیقی اصطلاحات کلامی قرآن و کشف جهت‌گیری‌های کلامی راغب از خلال تحلیل واژگان است. روش تحقیق، توصیفی‌تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای است. یافته‌ها نشان می‌دهد که راغب در مباحث توحید، صفات الهی، عدل، جبر و اختیار، نبوت و معاد، رویکردی عقل‌گرا و تنزیهی دارد. مهم‌ترین نتیجه این است که اندیشه کلامی راغب به عدلیه (امامیه و معتزله معتدل) نزدیک است؛ زیرا او بر تنزیه خدا، نفی رؤیت جسمانی، حسن و قبح عقلی، عدل الهی، نفی جبر و تفویض و پذیرش نظریه «امر بین الامرین» تأکید دارد، هرچند از وابستگی فرقه‌ای صریح پرهیز کرده است. بر این اساس، مفردات تنها یک اثر لغوی نیست، بلکه اثری کلامی با محتوای قابل توجه و دارای نوآوری‌هایی مانند تفکیک اراده و مشیت، تحلیل قضا و قدر در چهارچوب علم الهی و دفاع از نظریه «امر بین الامرین» است. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Approach to the Theological Thought of al-Raghib al-Isfahani in the Book Mufradat Alfaz al-Qur'an

نویسندگان [English]

  • Mostafa Ahmadifar 1
  • Kazem Khosravi 2
1 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Al-Mustafa University, Qom, Iran.
2 Department of Law, Mashhad Branch, Islamic Azad University, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

This research examines the theological thought of al-Rāghib al-Iṣfahānī in the book Mufradāt Alfāẓ al-Qurʾān (The Vocabulary of Qurʾānic Terms). Its objective is to elucidate the true meaning of Qurʾānic theological terminology and to discover al-Rāghib's theological orientations through lexical analysis. The research method is descriptive-analytical, based on library sources. The findings indicate that al-Rāghib adopts a rationalist (ʿaql-garā) and transcendence-oriented (tanzīhī) approach in discussions of monotheism (tawḥīd), divine attributes, justice (ʿadl), determinism and free will (jabr wa ikhtiyār), prophethood (nubuwwa), and the eschaton (maʿād). The most important conclusion is that al-Rāghib's theological thought is close to the school of ʿAdlīya (Imāmī Shīʿa and moderate Muʿtazilism), because he emphasizes divine transcendence (tanzīh), the negation of corporeal vision (ruʾyat al-jismānī), rational goodness and evil (ḥusn wa qubḥ al-ʿaqlī), divine justice, the negation of both determinism and absolute free will (the doctrine of al-amr bayn al-amrayn—the position between the two positions), although he refrains from explicit sectarian affiliation. Accordingly, Mufradāt is not merely a lexical work but a theological work of significant content, featuring innovations such as the distinction between will (irāda) and providence (masīʾa), the analysis of divine decree and destiny (qaḍāʾ wa qadar) within the framework of divine knowledge, and the defense of the doctrine of al-amr bayn al-amrayn.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mufradat
  • al-Raghib al-Isfahani
  • Islamic theology (kalam)
  • theological terminology
قرآن کریم.
نهج البلاغه. (۱۳۷۴). نهج البلاغه، همراه با شرح محمد عبده (ترجمۀ علی‌اصغر فقیهی). تهران: انتشارات صبا.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۳ق). الإشارات و التنبیهات مع الشرح (شرح نصیرالدین طوسی، چاپ دوم). دفتر نشر الکتب.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (بی‌تا). تعلیقات (تحقیق عبدالرحمن بدوی). قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین. (۱۳۷۵). اسماء و صفات حق تبارک و تعالی. تهران: اهل قلم.
ایروانی، مرتضی. (۱۳۷۳). نقد و بررسی کتاب مفردات راغب. فصلنامۀ بیّنات، ۱ (۲).
الراغب الإصفهانی. (۱۴۱۲ق). مفردات ألفاظ القرآن (تحقیق صفوان عدنان داوودی). دمشق: دارالقلم؛ بیروت: الدار السامیة.
حلّی، حسن بن یوسف. (۱۳۷۲). الباب الحادی عشر، همراه با شرح النافع یوم الحشر مقداد بن عبدالله سیوری (تحقیق مهدی محقق، چاپ سوم). مشهد: آستان قدس رضوی.
حلّی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۶ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد (تصحیح حسن حسن‌زادۀ آملی، چاپ ششم). قم: مؤسسۀ النشر الإسلامی.
خسروی حسینی، سید غلامرضا. (۱۳۶۲). ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن راغب اصفهانی (ج. ۱). تهران: انتشارات مرتضوی.
دائرةالمعارف تشیع. (بی‌تا). دائرةالمعارف تشیع (ج. ۱، ۳، ۵). تهران: نشر محبی.
ربانی گلپایگانی، علی. (۱۳۸۱). عقاید استدلالی (ج. ۱-۲، چاپ دوم). تهران: نصایح.
سبحانی، جعفر. (۱۳۷۰). معادشناسی در پرتوی کتاب، سنّت و عقل (ترجمۀ علی شیروانی). قم: الزهرا.
سبحانی، جعفر. (۱۴۱۳ق). مفاهیم القرآن فی معالم الحکومة (به کوشش جعفر الهادی). قم: مؤسسۀ امام صادق (ع).
سجادی، سید جعفر. (۱۳۷۵). فرهنگ علوم فلسفی و کلامی. تهران: امیرکبیر.
صدوق، محمد بن علی. (۱۳۹۱ق). التوحید (تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری). تهران: مکتبة الصدوق.
صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۶). شواهد الربوبیة (ترجمۀ جواد مصلح). تهران: سروش.
صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۷۹). تفسیر القرآن الکریم (ج. ۲، چاپ سوم). قم: بیدار.
صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۰). اسرار الآیات (ترجمۀ محمد خواجوی). تهران: مولی.
صدرالمتألهین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (ج. ۶). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۰۶ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفة؛ تهران: ناصرخسرو.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۶۲). حیات پس از مرگ. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۶). شیعه در اسلام (چاپ دوازدهم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۰۴ق). نهایة الحکمة. قم: مؤسسۀ النشر الإسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طباطبایی، سید محمدحسین. (بی‌تا). قرآن در اسلام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
غزالی، ابوحامد. (۱۹۹۰). شرح أسماء الحسنی. بغداد: المکتبة الحدیثة.
کرجی، علی. (۱۳۸۱). اصطلاحات فلسفی و تفاوت‌های آن‌ها با یکدیگر (چاپ دوم). قم: بوستان کتاب قم.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار (چاپ دوم). بیروت: مؤسسة الوفاء.
مرکز فرهنگ و معارف قرآن. (۱۳۸۲). دائرةالمعارف قرآن کریم. قم: مؤسسۀ بوستان کتاب، دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۷۹). آموزش عقاید (دورۀ کامل سه‌جلدی، چاپ سوم). تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
مطهری، مرتضی. (۱۳۷۳). آشنایی با علوم اسلامی (ج. ۲، چاپ سیزدهم). تهران: صدرا.
معرفت، محمدهادی. (۱۳۸۵). تفسیر و مفسرون (ج. ۲، چاپ دوم). قم: مؤسسۀ فرهنگی تمهید.
مفید، محمد بن نعمان. (۱۳۷۲). اوائل المقالات (به اهتمام مهدی محقق). تهران: دانشگاه تهران.
مفید، محمد بن نعمان. (۱۴۱۴ق). تصحیح الاعتقاد الإمامیة (سلسلۀ مؤلفات شیخ مفید، ج. ۵، تحقیق سید محمدرضا حسینی جلالی، چاپ دوم). بیروت: دارالعلم المفید.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۳). پیام قرآن (ج. ۴، چاپ سوم). قم: مطبوعاتی هدف.
المقری الفیومی، احمد بن علی. (۱۴۱۴ق). مصباح المنیر (چاپ دوم). قم: دارالهجرة.