بررسی تطبیقی مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی بطون قرآن در اندیشۀ علامه طباطبایی و امام خمینی (ره)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث،دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه،قم،ایران.

چکیده

پژوهش حاضر با هدف تبیین تطبیقی مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی بطون قرآن در اندیشۀ علامه طباطبایی و امام خمینی (ره) انجام شده است. مسئلۀ اصلی، تحلیل تفاوت‌های بنیادین در فهم مراتب بطون قرآن و ارائۀ چارچوبی نظام‌مند برای مقایسۀ دو دیدگاه است. این پژوهش با روش توصیفی‌تحلیلی و تطبیقی، مبتنی بر الگوی چهارمرحله‌ای (توصیف مستقل، مقایسۀ هم‌سو، تبیین اشتراکات و افتراقات، ارزیابی و نظریه‌پردازی)، به بررسی آثار اصلی دو اندیشمند شامل المیزان، قرآن در اسلام، آداب الصلاة، سرّ الصلاة، تفسیر سوره حمد، چهل حدیث و مصباح الهدایة پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو متفکر قرآن را دارای مراتب وجودی و بطون متعدد می‌دانند و میان ظاهر و باطن آن پیوستگی طولی برقرار می‌کنند. با این حال، در تبیین حقیقت باطن و راه‌های دستیابی به آن تفاوت‌های اساسی وجود دارد. از منظر هستی‌شناختی، علامه در چهارچوب حکمت متعالیه، قرآن را حقیقتی تشکیکی می‌داند که از کتاب مکنون تا الفاظ تنزل یافته است، درحالی‌که امام خمینی با رویکرد عرفانی، قرآن را تجلی اسم اعظم الهی و حقیقتی مرتبط با مقام ولایت و انسان کامل تلقی می‌کند. در حوزۀ معرفت‌شناسی، علامه بر روش تفسیر قرآن به قرآن، تدبر، عقل برهانی و روایات تأکید دارد و طهارت نفس را عامل کمک‌کننده می‌داند، اما امام خمینی تهذیب نفس و سلوک معنوی را شرط اساسی و شهود عرفانی را ابزار اصلی کشف بطون معرفی می‌کند. برآیند مقایسۀ تطبیقی نشان می‌دهد که رویکرد علامه ماهیتی فلسفی‌تفسیری و متن‌محور دارد و از نظر روش‌مندی و انسجام علمی قوی‌تر است، درحالی‌که رویکرد امام خمینی ماهیتی عرفانی‌سلوکی دارد و بُعد وجودی و تربیتی فهم قرآن را برجسته می‌سازد. این پژوهش در پایان با تحلیل نقاط قوت و ضعف هر دیدگاه، یک نظریۀ ترکیبی مرحله‌ای ارائه می‌دهد که شامل سه سطح بطون (معنایی، مصداقی، وجودی) و چهار معیار اعتبار (سازگاری با ظاهر، هماهنگی با نظام کلّی قرآن، تأیید روایی، و قابلیت انتقال نسبی) است. این مدل می‌تواند به‌عنوان چارچوبی نوین در مطالعات فلسفی و عرفانی بطون قرآن مورد توجه قرار گیرد. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of the Ontological and Epistemological Foundations of the Inner Layers (Butun) of the Qur'an in the Thought of 'Allama Tabataba'i and Imam Khomeini

نویسندگان [English]

  • Sayyid Masoud Omrani 1
  • Mostafa Ahmadifar 2
1 Department of Islamic Studies, Farhangian University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Al-Mustafa University, Qom, Iran.
چکیده [English]

This study compares the ontological and epistemological foundations of the Qurʾān's inner layers in the thought of ʿAllāma Ṭabāṭabāʾī and Imam Khomeini. The central question analyzes fundamental differences in understanding these inner layers' levels, providing a systematic framework for comparing both perspectives. Using a descriptive-analytical, comparative method based on a four-stage model (independent description, convergent comparison, explaining commonalities and divergences, evaluation and theorizing), it examines their key works: Al-Mīzān, Qurʾān dar Islām, Ādāb al-Ṣalāt, Sirr al-Ṣalāt, Tafsīr Sūrat al-Ḥamd, Chihil Ḥadīth, and Miṣbāḥ al-Hidāya. Findings indicate that while both thinkers affirm the Qurʾān's existential levels, multiple inner layers, and longitudinal continuity between outward (ẓāhir) and inward (bāṭin) dimensions, they differ significantly regarding the inner dimension's reality and access to it. Ontologically, ʿAllāma, within transcendent theosophy, views the Qurʾān as a gradational (tashkīkī) reality descended from the Kitāb Maknūn (Hidden Book) to verbal form. Conversely, Imam Khomeini's mystical approach views the Qurʾān as the manifestation of the Greatest Divine Name (ism aʿẓam), linked to wilāya (spiritual authority) and the Perfect Human (insān kāmil). Epistemologically, ʿAllāma emphasizes intra-Qurʾānic interpretation, contemplation, demonstrative reason, and traditions, treating soul purification as auxiliary. Conversely, Imam Khomeini regards soul purification and spiritual wayfaring  as essential, and mystical vision as the primary means to discover inner layers. Comparatively, ʿAllāma's approach is text-centered and philosophical-exegetical, showing greater methodological rigor, whereas Imam Khomeini's approach is mystical-soteriological, emphasizing existential and pedagogical dimensions of Qurʾānic understanding. Finally, evaluating both perspectives, this study proposes a synthetic stage-based theory comprising three inner levels (semantic, referential, existential) and
four validity criteria (consistency with outward meaning, harmony with the Qurʾānic system, tradition-based verification, and relative transmissibility) as a novel framework for philosophical-mystical studies of Qurʾānic inner layers

کلیدواژه‌ها [English]

  • inner layers of the Qur'an (butun al-Qur'an)
  • Imami theology
  • 'Allama Tabataba'i
  • Imam Khomeini
  • outward and inward (zahir wa batin)
  • ontology
  • epistemology
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ایزدی، مهدی، و عبدالله‌زاده، علی. (۱۳۹۷). بررسی تطبیقی وجوه معناشناختی و وجودشناختی مفهوم «بطن» و «تأویل» با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی و امام خمینی.مطالعات تأویلی قرآن، ۱(۱)، ۵۵-۷۳.
بابایی، علی‌اکبر. (۱۳۸۸). باطن قرآن کریم. فصلنامه معرفت، (۲۶)، ۳-۱۲.
حسینی، سید عبدالله. (۱۳۸۸). بطن قرآن از دیدگاه امام خمینی رحمة الله. مجموعه مقالات همایش اندیشه‌های قرآنی امام خمینی، ج ۲، ۱-۲۰. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خانی مقدم، مهیار و غروی، سیده سعیده. (۱۴۰۰). تحلیل انتقادی دیدگاه علامه طباطبایی و آیت‌الله معرفت دربارۀ بطن قرآن کریم. دوفصلنامه پژوهش‌های تفسیر تطبیقی، ۷ (۱۳)، ۱۲۹-۱۶۱.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۷۸). آداب الصلاة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، روح‌الله. (۱۴۱۰ق). التعلیقات علی شرح فصوص الحکم. قم: مؤسسه پاسدار اسلام.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۶۰). تفسیر حمد. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۸۹). چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۷۶). سر الصلاة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۷۴). شرح دعای سحر. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۷۸). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۸۶). مصباح الهدایة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دار القلم.
سیوطی، جلال‌الدین. (۱۴۲۱ق). الاتقان فی علوم القرآن. بیروت: دار الکتب العربی.
شریفانی، محمد و محب‌پورحقیقی، زهرا. (۱۳۹۴). تحلیل باطن قرآن کریم از دیدگاه علامه طباطبایی. نشریه علمی مطالعات تفسیری، ۶ (۲۱)، ۱۷۹-۱۹۲.
صفار، محمد بن حسن. (۱۴۰۴ق). بصائر الدرجات. قم: مکتبة آیة الله المرعشی.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۲۷ق). تفسیر البیان فی الموافقه بین الحدیث و القرآن. بیروت: دارالتعارف.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۹۰ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۶۸). قرآن در اسلام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۰۹ق). کتاب العین. قم: هجرت.
فیض کاشانی، ملامحسن. (۱۴۱۵ق). تفسیر الصافی. تهران: مکتبة الصدر.
کلانتری، ابراهیم. (۱۳۸۵). ظهر و بطن قرآن کریم. فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق (ع)، ۲۴ (۳)، ۱۱۲-۱۳۸.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
مظفری، حسین. (۱۳۹۵). مراتب متعدد معنایی قرآن کریم از منظر عارفان مسلمان با تأکید بر آرای امام خمینی. دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
معرفت، محمدهادی. (۱۴۲۲ق). التمهید فی علوم القرآن. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۳). تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار.