تحلیل تطبیقی معرفت‌شناسی عقل از منظر علامه مجلسی و مکتب تفکیک

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

چکیده

در معرفت‌شناسی اسلامی، عقل به‌عنوان یکی از ارکان اصلی شناخت، همواره مورد بحث بوده و دیدگاه‌های متفاوتی دربارۀ قلمرو، اعتبار و نقش آن در فهم دین مطرح شده است. در دوران معاصر، نگرۀ تفکیک با کنار نهادن قوه عقل انسانی، به «عقل نوری» یا فطری -به‌عنوان موجودی نورانی خارج از وجود مادی انسان- معتقد است و نقش آن را در معرفت دینی به وظایف حداقلی محدود می‌سازد، به‌طوری‌که تنها گزاره‌هایی معدودی را به آن نسبت می‌دهد. علامه مجلسی، هرچند رویکردی نقل‌گرایانه دارد، اما عقل را در کنار نقل، شریک معتبر در شناخت دین -به‌ویژه اصول آن- می‌داند و برای آن قلمرویی گسترده‌تر قائل است. این تفاوت‌ها، بررسی تطبیقی این دو دیدگاه را ضروری می‌سازد تا اشتراکات و اختلافات آن‌ها روشن شود. پژوهش حاضر، با هدف تحلیل و ارزیابی تطبیقی معرفت‌شناسی عقل از منظر علامه مجلسی و نگرۀ تفکیک، به این پرسش می‌پردازد: معرفت‌شناسی عقل در این دو رویکرد چگونه است و چه اشتراکات و افتراقاتی دارند؟ این مطالعه نظری و مسئله‌محور، با روش کتابخانه‌ای، آرای طرفین را از منابع اصیل استخراج و تبیین کرده و سپس آن‌ها را مقایسه و ارزیابی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که اختلافات بنیادینی از جمله در امکان شناخت عقل، اعتبار عقل نظری، قلمرو مدرکات عقل و نقش عقل در دین‌پژوهی میان دیدگاه‌ها وجود دارد؛ علامه مجلسی این جنبه‌ها را معتبر می‌شمارد، درحالی‌که تفکیکیان آن‌ها را رد یا محدود می‌کنند. این اختلافات، دیدگاه علامه مجلسی را از نگرۀ تفکیک متمایز می‌سازد. برخلاف تصور رایج از نقل‌گرایی مطلق علامه، رویکرد وی به معرفت‌شناسی عقل، متعادل و هوشمندانه است و عقل را هم‌عرض نقل در معرفت دینی می‌داند. بنابراین، اشکالات اساسی وارد بر نگرۀ تفکیک، بر دیدگاه علامه مجلسی وارد نیست و این رویکرد، الگویی معرفت‌شناسانه میان عقل و نقل ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Comparative Analysis of the Epistemology of Reason from the Perspective of 'Allama Majlisi and the School of Tafkik

نویسنده [English]

  • Ali Ghadrdan Gharamaleki
Assistant Professor, Department of Islamic Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tabriz, Tabriz, Iran
چکیده [English]

In Islamic epistemology, reason (ʿaql) has consistently been a subject of discourse as a principal pillar of knowledge, with diverse perspectives advanced concerning its scope, validity, and role in understanding religion. In the contemporary period, the School of Tafkīk (Separationism), setting aside the human rational faculty, subscribes to "illuminative reason" (ʿaql-i nūrī) or innate reason—conceived as a luminous entity external to material human existence—and restricts its role in religious knowledge to minimal functions, attributing to it a limited number of propositions. ʿAllāma Majlisī, though characterized by a transmission-oriented (naql-garāyāna) approach, regards reason as a valid partner alongside transmission (naql) in religious knowledge—particularly its fundamental principles—and assigns it a broader scope. These differences necessitate a comparative examination of both perspectives to elucidate their commonalities and divergences. Aiming to analyze and comparatively evaluate the epistemology of reason from the viewpoints of ʿAllāma Majlisī and the School of Tafkīk, this study addresses the question: What is the epistemology of reason in these two approaches, and what are their commonalities and differences? Employing a library-based method, this theoretical and problem-oriented study extracts and expounds the views of both parties from original sources, subsequently comparing and evaluating them. Findings indicate that fundamental differences exist between the two perspectives—including the possibility of rational cognition, the validity of theoretical reason, the scope
of reason's apprehensions, and its role in religious inquiry. ʿAllāma Majlisī affirms the validity of these aspects, whereas the Tafkīkīs reject or restrict them. These differences distinguish ʿAllāma Majlisī's perspective from the School of Tafkīk. Contrary to the prevalent assumption of ʿAllāma's absolute traditionalism, his approach to the epistemology of reason is balanced and judicious, regarding reason as coextensive with transmission in religious knowledge. Thus, the fundamental objections raised against the School of Tafkīk do not apply to ʿAllāma Majlisī's perspective, and this approach presents an epistemological model harmonizing reason and transmission

کلیدواژه‌ها [English]

  • epistemology
  • epistemology of reason
  • 'Allama Majlisi
  • School of Tafkik
قرآن کریم.
ابن‌فارس، احمد. (۱۴۰۴ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
اصفهانی، میرزا مهدی. (بی‌تا). اساس معارف قرآن (نسخه خطی، ش۱۰۹۴). مشهد: مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
اصفهانی، میرزا مهدی. (۱۳۸۵). ابواب الهدی. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
اصفهانی، میرزا مهدی. (۱۳۸۷). مصباح الهدی. قم: بوستان کتاب.
اصفهانی، میرزا مهدی. (۱۳۹۵). انوار الهدایه، القضاء، القدر و البداء. قم: مؤسسه معارف اهل‌بیت (ع).
اصفهانی، میرزا مهدی. (۱۳۹۶). معارف القرآن. قم: مؤسسه معارف اهل‌بیت (ع).
بحرانی، یوسف. (بی‌تا). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرّسین.
حکیمی، محمدرضا. (۱۳۸۳). مکتب تفکیک. قم: دلیل ما.
حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۳ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. قم: نشر اسلامی.
سبحانی، جعفر. (۱۳۹۶). المبسوط فی اصول الفقه. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سبکی، تاج‌الدین. (۱۴۲۹ق). طبقات الشافعیة الکبری. جده: دار الاندلس الخضراء.
سیدان، سید جعفر. (۱۳۸۶، ۱۰ تیر). تفکیک در فهم معارف حقه. روزنامه ایران، (۳۶۶۳)، ۱۵.
شاکرین، حمیدرضا. (۱۳۹۹). هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی عقل در نگره تفکیکی. ذهن، ۲۱ (۸۲).
عبده، محمد. (۲۰۰۵). رسالة التوحید. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۱۰ق). العین. قم: هجرت.
قاضی عبدالجبار، ابن احمد. (بی‌تا). المغنی فی ابواب التوحید والعدل. بی‌جا: بی‌نا.
قزوینی، مجتبی. (۱۳۹۳). بیان الفرقان. قزوین: حدیث امروز.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحار الانوار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۶ق). ملاذ الاخیار فی فهم تهذیب الاخبار. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۱۲ق). بیست و پنج رساله فارسی. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
مجلسی، محمدباقر. (۱۳۶۳). مرآة العقول. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
مجلسی، محمدباقر. (بی‌تا). حق الیقین. تهران: انتشارات اسلامیة.
مروارید، حسنعلی. (۱۴۱۸ق). تنبیهات حول المبدأ والمعاد. مشهد: آستان قدس رضوی.
مصطفوی، حسن. (۱۳۶۰). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مفضل، ابن عمر. (بی‌تا). توحید المفضل. قم: داوری.
مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۳ق). الامالی. قم: کنگره شیخ مفید.
ملکی میانجی، محمدباقر. (۱۳۷۳). توحید الامامیه. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.