هوش مصنوعی و خطر تحریف مفاهیم دینی؛ واکاوی ریشه‌های داده‌ای، الگوریتمی و متنی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر همکار، گروه فلسفه دین، پژوهشکده بین‎المللی امام رضا (ع)، جامعه المصطفی العالمیه، مشهد، ایران.

2 پژوهشگر مدعو، گروه فلسفه دین، پژوهشکده بین‏‎المللی امام رضا (ع)، جامعه المصطفی العالمیه، مشهد، ایران.

چکیده

با اینکه بحث دربارۀ خطاهای هوش مصنوعی موضوعی پربسامد در علوم کامپیوتر است، تحلیل پیامدهای آن در تحریف مفاهیم دینی هنوز مورد توجه جدی قرار نگرفته است. این مقاله با هدف رفع این خلأ، یک چارچوب تحلیلی سه‌وجهی برای ریشه‌یابی خطاهای هوش مصنوعی در این حوزه ارائه می‌دهد. بر اساس این چارچوب، این خطاها محصول تعامل سه عامل به‌هم‌پیوسته‌اند: (۱) سوگیری در داده‌ها: به‌حاشیه‌رفتن ساختاری منابع دینی، اسلامی و شیعی در داده‌های آموزشی؛ (۲) سوگیری در الگوریتم‌ها: نقایص فنی و جهت‏گیری‎های ارزشی طراحان مدل‌ها؛ و (۳) پیچیدگی متون دینی: مقاومت زبان استعاری و ساختار چندمنبعی متون در برابر فهم مکانیکی. در امتداد این چارچوب، مقاله با تفکیک کاربردها به سه قلمروِ محتوایی (پرخطر)، شکلی (امن) و دوگانه (مشروط)، رویکرد مواجهه با هر قلمرو را تبیین می‌کند: در کنار ضرورت ارتقای سواد دیجیتال دینی، مواجهه با خطرات قلمرو محتوایی مستلزم اصلاحات ساختاری و فنی در دو لایۀ داده و الگوریتم (مانند توسعه مدل‌های بومی و ابزارهای کنترلی) برای مواجهۀ درست با پیچیدگی‌های متنی است، در حالی که قلمروهای شکلی و دوگانه نیازمند اتخاذ رویکردهای نظارتی نرم‌تر هستند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Artificial Intelligence and the Risk of Distortion of Religious Concepts: An Analysis of Data‑Driven, Algorithmic, and Textual Roots

نویسندگان [English]

  • Ruhullah Mowahedi 1
  • Mohammad Khavari 2
1 Research Fellow, Imam Reza International Research Center, Al‑Mustafa International University, Mashhad, Iran.
2 Visiting Researcher, Department of Philosophy of Religion, mam Reza International Research Center, Al-Mustafa International University, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

Although the discussion of AI errors is a frequent topic in computer science, the analysis of its consequences for the distortion of religious concepts has yet to receive serious attention. Aiming to address this gap, the present article offers a theoretical framework for identifying the roots of and managing AI errors in this domain. According to this framework, such errors are the product of the interaction of three interrelated factors: (1) bias in data: the structural marginalization of Shīʿī sources in training data; (2) bias in algorithms: technical deficiencies and value‑orientations of model designers; and (3) the complexity of religious texts: the resistance of metaphorical language and multi‑source textual structures to mechanical comprehension. In line with this framework, the article emphasizes the necessity of employing a systemic set of technical and strategic solutions, including the creation of benchmark corpora and knowledge graphs at the data layer; the use of fine‑tuning, retrieval‑augmented generation, and human feedback at the algorithmic layer; and a paradigm shift toward the “illuminative tool” at the textual layer. Finally, by distinguishing functions into three categories—content‑based (high‑risk), formal (safe), and dual (conditional)—the article demonstrates that stringent technical solutions are reserved for the content‑based domain, whereas in other domains, focusing on enhancing digital literacy and skills such as prompt engineering suffices.

کلیدواژه‌ها [English]

  • artificial intelligence
  • religious education
  • data bias
  • algorithmic bias
  • complexity of religious texts

منابع

احمدوند، عباس. (۱۳۷۷). گذری بر مطالعات شیعی در غرب. مقالات و بررسی‌ها، ۶۳، ۱۵۳-۱۸۳.
اسکندری، سهراب. (۱۴۰۴، اردیبهشت). تحلیل جامع سوگیری در هوش مصنوعی: از داده تا الگوریتم. سیمرغ هوش مصنوعی. بازیابی‌شده از https://simorghai.ir/
بقایی، حسین، کارآمد ثانی، امین، و احمدی، ناصر. (۱۴۰۳). کاربرد هوش مصنوعی در آموزش. در مجموعه مقالات همایش پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۶، ۲۴۱۰-۲۴۲۳.
تیلور، چالز. (۱۴۰۰). عصر سکولار (ترجمه علیرضا پاک‌نژاد). تهران: پگاه روزگار نو.
خدادادی، سینا، نصرتی‌آذر، ثنا، و کاظم‌زاده، سینا. (۱۴۰۲). هوش مصنوعی و آموزش. در همایش پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۲، ۱۲۳۶–۱۲۴۲.
خیامی، مهسان، طلوعی، مهدیه، و حدادکاشانی، نرجس. (۱۴۰۲). ادغام هوش مصنوعی در آموزش و یادگیری. مطالعات روان‌شناسی و علوم تربیتی، ۹۷(۵)، ۳۷۱–۳۸۸.
ذوالفقاری، مهناز. (۱۴۰۱). شناسایی کاربردهای هوش مصنوعی در توسعۀ کارآفرینی آموزشی [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران].
ربیعی‌زاده، احمد. (۱۴۰۰). کاربرد هوش مصنوعی در پژوهش‌های علوم اسلامی. ره‌آورد نور، ۲۰(۷۵)، ۲۸-۳۷.
سهرابی، نازیلا. (۱۴۰۳). شناسایی مؤلفه‌های هوش مصنوعی و کاربرد آن در بهبود کیفیت نظام آموزش و پرورش [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه سمنان].
مصطفوی، سیدمحمدعلی. (۱۴۰۱). امکان‌سنجی کاربرد هوش مصنوعی در برنامه‌ریزی درسی (آموزش عالی) [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی].
نبوی، سیدمجید، آقابراری، زهرا، و نریمان، کیانوش. (۱۴۰۳). هوش مصنوعی و آموزش‌های دینی. اراک: سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی واحد استان مرکزی.