مقایسۀ تطبیقی و تحلیل انتقادی خوانش میرزا جواد تهرانی و ملاصدرا از «هویت، مکان و زمان وقوع قیامت»

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه علوم اسلامی رضوی مشهد، مشهد، ایران.

2 دانشیار فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه علوم اسلامی رضوی مشهد، مشهد، ایران (نویسنده مسئول).

3 استادیار فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه علوم اسلامی رضوی مشهد، مشهد، ایران.

چکیده

در مورد هویت عالم قیامت در میان متفکران اسلامی، دو دیدگاه کلی وجود دارد: ۱. قیامت حادثه‌ای زمانی و از جنس عالم دنیا است که در آینده رخ می‌دهد. ۲. قیامت، عالمی مجرد از زمان و مکان است و در طول عالم دنیا قرار گرفته است. میرزا جواد تهرانی به‌عنوان نسل دوم جریان فکری مکتب تفکیک، معتقد است که خداوند قیامت را بعد از فنا و نابودی عالم دنیا ایجاد می‌کند و نفوسی که در عالم برزخ به سر می‌برند، بعد از انعدام عالم دنیا، به بدن مادی داخل قبر خاکی بازمی‌گردند و بعد از تعلق به ابدان، بهشت و دوزخ در عالم ماده پدید می‌آید و ابدان از قبر خاکی بیرون آمده و وارد عرصۀ قیامت می‌شوند تا پاداش داده شده یا مجازات شوند. براساس این نگره، قیامت از جنس عالم دنیا و در امتداد سلسلۀ زمان است که در آیندۀ زمانی رخ می‌دهد. اما براساس دیدگاه ملاصدرا، هویت قیامت، کاملاً فرازمانی است و در طول عالم دنیا است، نه در عرض آن و خارج از سلسلۀ زمان است، نه در امتداد آن. نفوس نیز بعد از قطع تعلق از بدن مادی، به اضطرار وارد عالم قبر یا برزخ می‌شوند و بعد از انقضای مدت برزخ، وارد عرصۀ قیامت می‌شوند. پژوهش حاضر که به روش توصیفی‌تحلیلی و با رویکرد انتقادی نگاشته شده است، می‌کوشد ضمن مقایسۀ این دو دیدگاه، نشان بدهد که خوانش میرزا جواد تهرانی، حاصل تحمیل پیش‌فرض‌های ذهنی این محقق بر ظواهر آیات قرآن کریم است. در نهایت این نتیجه حاصل شده است که دیدگاه دوم (ملاصدرا) با ظواهر آیات قرآن هماهنگی، سازگاری و توافق بیشتری دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Comparative and Critical Analysis of Mirza Jawad Tihrani's and Mulla Sadra's Readings of the “Identity, Place, and Time of the Occurrence of the Resurrectionˮ

نویسندگان [English]

  • Ayoob Khorsandi 1
  • Seyed Mohammad Mousavi Baigi 2
  • Mostafa Faqih Esfandiyari 3
1 Ph.D. Candidate in Islamic Philosophy and Kalam, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
2 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Kalam, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran. (Corresponding author).
3 Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy and Kalam, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

Regarding the identity of the Resurrection (ʿālam al-qiyāma), two general perspectives exist among Islamic thinkers: 1) The Resurrection is a temporal event homogeneous with this worldly life (ʿālam al-dunyā) occurring in the future; 2) The Resurrection is a realm immaterial (mujarrad) from time and space, situated parallel to this life. Mīrzā Jawād Tihrānī, a second-generation figure of the School of Tafkīk, maintains that God creates the Resurrection after annihilating and destroying this earthly world. Souls dwelling in the intermediate realm (barzakh) will, after the material world's annihilation, return to physical bodies within earthly graves. Upon reattachment, paradise and hell emerge in the material realm, and bodies rise from graves into the plain of the Resurrection (ʿarṣa-yi qiyāma) for reward or punishment. In this view, the Resurrection is homogeneous with this world and situated along the continuum of time at a future moment. In Mullā Ṣadrā's perspective, however, the Resurrection is entirely supra-temporal (farā-zamānī), existing parallel to this world rather than alongside it, and outside time's continuum rather than along it. Souls, upon detaching from the physical body, necessarily enter the realm of the grave or barzakh, and after its expiration, enter the plain of the Resurrection. Employing a descriptive-analytical method and a critical approach, this study compares both perspectives to demonstrate that Mīrzā Jawād Tihrānī's reading stems from imposing subjective presuppositions upon the apparent meanings (ẓawāhir) of Qurʾānic verses. Ultimately, it concludes that the second perspective (Mullā Ṣadrā's) exhibits greater harmony, compatibility, and alignment with the apparent meanings of the Qurʾānic verses.

کلیدواژه‌ها [English]

  • identity of the resurrection
  • place of the resurrection
  • occurrence of the resurrection
  • School of Tafkik
  • Mulla Sadra

مراجع

قرآن کریم (ترجمه ناصر مکارم شیرازی).
آذریان، رضا. (۱۴۰۰). باز‌خوانی معاد جسمانی صدرایی. قم: حکمت اسلامی.
ابن‌بابویه قمی (صدوق)، محمد بن علی. (۱۳۷۶). الأمالی. تهران: کتابچی.
ابن‌بابویه قمی (صدوق)، محمد بن علی. (۱۳۹۶ق). فضائل الأشهر الثلاثة. قم: داوری.
ارشادی‌نیا، محمدرضا. (۱۳۹۳). از مدرسه معارف تا انجمن حجتیه و مکتب تفکیک. قم: بوستان کتاب.
ترکاشوند، احسان و صادقیان، سعیده. (۱۳۹۷). پژوهشی در معنای زمان و مکان در عالم برزخ با توجه به آیات و روایات. فصلنامه معرفت کلامی، (۲۱).
تهرانی، جواد. (۱۳۷۴). میزان المطالب. قم: مؤسسه در راه حق.
تهرانی، جواد. (۱۳۸۸). مصباح الهدی. قم: مؤسسه معارف اسلامی امام رضا (ع).
حسینی شاهرودی، سید مرتضی، فخار، وحیده، و جعفری‌فر، مهدی. (۱۴۰۲). تحلیلِ انتقادیِ قرآنی از معادِ جسمانیِ عنصری در نگره تفکیک. قبسات، ۲۸(۱۰۷)، ۱۷۱-۲۰۲.
حویزی، عبدعلی بن جمعه. (بی‌تا). تفسیر نورالثقلین (تصحیح احمد بن مرتضی رسولی محلاتی). قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
شیرازی، قطب‌الدین. (۱۳۹۱). شرح حکمة الاشراق (به انضمام تعلیقات ملاصدرا، تصحیح سید محمد موسوی). تهران: حکمت.
صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، محمد بن ابراهیم. (۱۳۵۴). المبدأ و المعاد (تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی). تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۵). اسرار الآیات (به انضمام تعلیقات حکیم نوری، تصحیح سید محمد موسوی). تهران: حکمت.
صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، محمد بن ابراهیم. (۱۳۹۴). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة (تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی). قم: بوستان کتاب.
صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، محمد بن ابراهیم. (۱۴۱۱ق). تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار.
صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، محمد بن ابراهیم. (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
طبرسی، احمد بن علی. (۱۴۰۸ق). الإحتجاج (تحقیق ابراهیم بهادری و محمدهادی به). قم: اسوه.
طهرانی، سید محمدحسین. (۱۴۳۵ق). معادشناسی (جلد ۴). مشهد: علامه طباطبائی.
فتال نیشابوری، محمد بن حسن. (۱۳۷۵). روضة الواعظین و بصیرة المتعظین. قم: رضی.
قدردان قراملکی، علی. (۱۴۰۳). فلسفه جسم لطیف انگاری نفس در مکتب تفکیک؛ بررسی و نقد. کلام پژوهی، (۵).
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحارالأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
موسوی، سید محمد. (۱۳۸۲). آیین و اندیشه. تهران: حکمت.
واسعی، سمیه، جوارشکیان، عباس، و حسینی شاهرودی، سیدمرتضی. (۱۴۰۱). قیامت عقلی از دیدگاه حکمت متعالیه. اندیشه دینی، ۲۲(۸۲)، ۱۲۵–۱۴۷. https://doi.org/10.22099/jrt.2021.41062.2503

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار