ارزیابی نظریۀ نصر حامد ابوزید در تأثیر فرهنگ زمانه بر فهم و تأویل قرآن

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 گروه معارف اسلامی، دانشکدۀ علوم پایه، دانشگاه صنعتی سهند تبریز، تبریز، ایران.

2 گروه معارف اسلامی، دانشکدۀ چند رسانه‌ای، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران.

3 گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

چکیده

ابوزید از جمله نواندیشان معاصر عرب است که در پاسخ‌گویی به چالش‌های امروز جهان اسلام اهتمام فراوانی داشت. اما محور پاسخ‌گویی وی، روش‌های نوین غربی در فهم و تأویل قرآن بود. بر این اساس، نوشتار حاضر بر آن شد تا نظریۀ وی دربارۀ تأثیر فرهنگ زمانه در فهم و تأویل قرآن را بررسی و نقد نماید. روش مقاله، از نوع تحلیل محتوا و شیوۀ آن انتقادی است. طبق بررسی انجام شده، مبانی نظریه عبارت‌اند از: لزوم تفکیک بین دین و تفکر دینی، بافت فرهنگی-جغرافیایی معانی قرآن؛ تجربۀ نبوی از وحی و قرآن بیانگر معنای زندگی نه کتاب قانون. همچنین مؤلفه‌های نظریه عبارت‌اند از: قرآن به‌مثابۀ گفتار زنده نه متن صامت؛ لزوم توجه به افق خارج از متن؛ ضرورت تعیین اصل و فرع در خطابات قرآنی؛ متغیر بودن مفاهیم قرآن و لزوم تأویل منفتح و زنده از قرآن. اما مبانی و مؤلفه‌های مطرح شدۀ فوق، به دلایلی همچون فهم نادرست از دین و تفکر دینی، ابتنای فهم و تأویل قرآن بر قصد خداوند متعال؛ قرآن وحی الهی؛ ابتنای معنای زندگی بر مبنای زندگی، متن و گفتار بودن توأمان قرآن، اشتباه در تعیین اصل و فرع احکام؛ عدم نسبیت احکام قرآن و عدم ارائۀ مناط حکم مخدوش است. در نهایت باید گفت ابوزید فهم و تأویل قرآن را مبتنی بر فرهنگ زمانه می‌داند، درحالی‌که دیدگاه وی بر اساس نصوص قرآنی، روایی و تاریخی، و نیز دلایل عقلی درست نیست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Evaluating Naṣr Ḥāmid Abū Zayd’s Theory on the Influence of the Culture of the Time on the Understanding and Interpretation (Taʾwīl) of the Qurʾān

نویسندگان [English]

  • Mohammad Shokri 1
  • Mohammad Dargahzade 2
  • Safar Nasirian 3
1 Department of Islamic Studies, Faculty of Basic Sciences, Sahand University of Technology, Tabriz, Iran.
2 Department of Islamic Studies, Faculty of Multimedia, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran.
3 Department of Islamic Studies, Farhangian University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Abū Zayd is among the contemporary Arab reformers who exerted considerable effort to address the challenges facing the Muslim world today. The core of his response, however, relied on modern Western methods for understanding and interpreting the Qurʾān. The present article therefore undertakes to examine and critique his theory concerning the influence of the culture of the time on the understanding and interpretation (taʾwīl) of the Qurʾān. The method employed is content analysis, with a critical approach. According to the analysis conducted, the foundational principles (mabānī) of his theory are as follows: the necessity of distinguishing between religion and religious thought; the cultural‑geographical fabric of Qurʾānic meanings; the prophetic experience of revelation (waḥy); and the Qurʾān as expressive of the meaning of life, not as a law book. Moreover, the components of the theory include: the Qurʾān as living discourse rather than silent text; the need to consider the horizon outside the text; the necessity of distinguishing between the principal (aṣl) and the subsidiary (farʿ) in Qurʾānic addresses; the variability of Qurʾānic concepts; and the necessity of an open and living interpretation of the Qurʾān. However, the aforementioned principles and components are flawed for reasons such as: a mistaken understanding of religion and religious thought; the grounding of understanding and interpretation of the Qurʾān in the intent of God Almighty; the Qurʾān as divine revelation; the grounding of the meaning of life on the basis of life; the Qurʾān being simultaneously text and discourse; the incorrect determination of the principal and subsidiary in rulings (aḥkām); the non‑relativity of Qurʾānic rulings; and the failure to provide the effective cause (manāṭ) of rulings. Ultimately, it must be concluded that Abū Zayd regards understanding and interpretation of the Qurʾān as based on the culture of the time, whereas his view is incorrect according to Qurʾānic texts, ḥadīth‑based evidence, historical sources, and rational arguments.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qurʾān
  • understanding (fahm)
  • interpretation (taʾwīl)
  • culture of the time
  • Abū Zayd

منابع

قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
ابوزید، حامد. (۱۳۸۳). نقد گفتمان دینی (ترجمه حسن یوسفی اشکوری و محمد جواهرکلام). تهران: طرح نو.
ابوزید، نصر حامد. (۱۳۸۰). معنای متن (ترجمه مرتضی کریمی‌نیا). تهران: طرح نو.
ابوزید، نصر حامد. (۱۳۹۶). نوسازی، تحریم و تأویل (از شناخت علمی تا هراس از تکفیر) (ترجمه محسن آرمین). تهران: نشر نی.
ابوزید، نصر حامد. (۱۹۹۲الف). إشکالیات القراءة و آلیات التأویل. بیروت: المرکز الثقافی العربی.
ابوزید، نصر حامد. (۱۹۹۲ب). نقد الخطاب الدینی. قاهره: سینا للنشر.
ابوزید، نصر حامد. (۱۹۹۲ج). المنهج الوافی فی فهم النصوص الدینیه. بیروت: الهلال.
ابوزید، نصر حامد. (۱۹۹۵). النص، السلطه، الحقیقه. بیروت: المرکز الثقافی العربی.
ابوزید، نصر حامد. (۲۰۰۰). مفهوم النص؛ دراسته فی علوم القرآن. بیروت: المرکز الثقافی العربی.
بلاشر، رژى. (۱۳۶۵). در آستانه قرآن (ترجمه محمود رامیار). تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۶). منزلت عقل در هندسه معرفت دینی (تنظیم و تحقیق احمد واعظی). قم: مرکز نشر اسراء.
حامدی، سیدمنصف و اعتصامی، سیدمهدی. (۱۳۸۶). تاثیرپذیری دکتر نصر حامد ابوزید از مستشرقان. قرآن و مستشرقان، (۲)، ۱۵۷-۱۹۲.
حجتی، محمدباقر. (۱۳۸۴). پژوهشی در تاریخ قرآن کریم. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حقانی، ریحانه. (۱۳۹۶). نظریه تأویل و اصلاح‌گری دینی: بررسی دیدگاه نصر حامد ابوزید در تأویل و آثار آن. اندیشه‌های قرآنی متفکران معاصر، (۱۲۴)، ۴۹-۶۸.
درگاه‌زاده، محمد و دیگران. (۱۴۰۱). ارزیابی نظریه ارکون در خوانش انسانی از قرآن. تحقیقات کلامی، ۱۰(۳۷)، ۲۷-۴۸.
درگاه‌زاده، محمد و دیگران. (۱۴۰۲). ارزیابی نظریه جابری در تغییر عصریِ گفتمان قرآن. پژوهشنامه کلام، ۱۰(۱۹)، ۲۹۹-۳۲۴.
زرنوشه فراهانی، حسن و صفره، حسین. (۱۳۹۸). بررسی و نقد مبانی نصر حامد ابوزید در اثبات تاریخ‌مندی قرآن کریم. مطالعات قرآن و حدیث، ۱۳(۲۵)، ۱-۲۲.
زنجانی، ابوعبدالله. (بی‌تا). تاریخ‌ القرآن. تهران: مکتبة الصدر.
طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۹۰). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
علی‌خانی، علی‌اکبر. (۱۳۸۲). عدالت قرآنی در اندیشه نصر حامد ابوزید. مقالات و بررسی‌ها، (۷۴)، ۱۲۱-۱۳۸.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
گلی، جواد و یوسفیان، حسن. (۱۳۸۹). جریان‌شناسی نومعتزله. معرفت کلامی، ۱(۳)، ۱۱۳-۱۴۰.
مالکی، محمد و بخشایش اردستانی، احمد. (۱۳۹۵). بازخوانی سنت و روش‌شناسی آن در اندیشه‌های محمد ارکون. پژوهشنامه علوم سیاسی، ۱۱(۴۲)، ۱۷۱-۱۹۶.
مطیعی، حسنعلی، محمدرضایی، محمد و بداشتی، علی‌اله. (۱۳۹۹). بررسی نظر نصر حامد ابوزید در تأویل و نقد آن بر اساس دیدگاه علامه طباطبایی. فلسفه دین، ۱۷(۱)، ۱-۲۲.
منصورزاده، محمدباقر و مسعود، زهرا. (۱۳۹۶). بررسی مبانی اندیشه‌های سیاسی در میان نومعتزلیان با تأکید بر آرای نصر حامد ابوزید. فصلنامه سیاست، ۴(۱۳)، ۳۷-۴۹.
نصری، عبدالله. (۱۳۹۲). قرآن به‌مثابۀ گفتار، نه متن؛ نقد آخرین دیدگاه ابوزید در باب وحی و قرآن. نقد و نظر، ۱۸(۷۰)، ۲-۳۰.
وصفی، محمدرضا. (۱۳۸۷). نومعتزلیان؛ گفت‌وگوی انتقادی با نصر حامد ابوزید، عابد الجابری، حسن حنفی و محمد ارکون. تهران: نگاه معاصر..