تبیین فلسفی امکان تعالی عشق از منظر حکمت صدرایی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته ارشد فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، خراسان

2 استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، خراسان رضوی، ایران.

3 استاد گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، خراسان رضوی، ایران.

چکیده

یکی از مهم‌ترین مباحث در فلسفه اخلاق، عرفان و معنویت اسلامی نسبت میان عشق مجازی و عشق حقیقی است که به پرسش از امکان، چگونگی و معیار تعالی عشق از ساحت محسوس به مرتبه معقول و الهی بازمی‌گردد. حکمت صدرایی، با برخورداری از مبانی‌ای چون حرکت جوهری، تشکیک، اتحاد عاقل و معقول، و وحدت شخصی، امکان ارائه تبیینی جامع از امکان تعالی عشق را فراهم می‌سازد؛ مسیری که از عشق مجازی آغاز و در سیر وجودی نفس به عشق الهی و فنا در جمال مطلق منتهی می‌شود. این پژوهش، با روش تحلیل فلسفی‌مفهومی، سه الگوی متمایز از امکان تعالی عشق در حکمت صدرایی را استخراج و تحلیل می‌کند: الگوی نخست مبتنی بر حرکت جوهری و سیر اشتدادی نفس، الگوی دوم بر پایه ادراکات مثالی و عقلی، و مدل سوم بر بنیاد وحدت وجود و شهود الهی است. در ادامه، این سه الگو در محورهایی چون امکان سازگاری با رویکردهای تجربی از عشق، نقش اراده انسان در تعالی عشق، مرز عشق مجازی و حقیقی، و کارکرد معنوی عشق مقایسه شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که این تبیین‌ها، با وجود تفاوت‌های مفهومی، در بستر حکمت متعالیه قابل جمع‌اند و می‌توان آن‌ها را سطوح مکملی از یک نظام فلسفی‌معنوی در باب عشق تلقی کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Philosophical Account of the Possibility of Love’s Transcendence from the Perspective of Sadrian Theosophy

نویسندگان [English]

  • Mahdi Bakherad 1
  • Amir Rastin Toroghi 2
  • Seyyed Mortaza, Hosseini Shahrudi 3
1 M.A. in Islamic Philosophy and Theology, Department of Islamic Philosophy, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Khorasan Razavi, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Khorasan Razavi, Iran
3 Professor, Department of Islamic Philosophy, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Khorasan Razavi, Iran
چکیده [English]

One of the most significant topics in Islamic philosophy of ethics, mysticism, and spirituality concerns the relationship between majāzī (metaphorical) love and ḥaqīqī (true) love—a question that returns to the possibility, modality, and criterion of love's sublimation (taʿālī) from the sensible domain to the intelligible and divine order. Ṣadrian theosophy (al-ḥikma al-mutaʿāliya), by virtue of its foundational principles—including substantial motion (al-ḥaraka al-jawhariyya), gradational being (tashkīk), the union of intellect and intelligible (ittiḥād al-ʿāqil wa-l-maʿqūl), and personal unity of existence (waḥda shakhṣiyya al-wujūd)—affords a comprehensive explanatory framework for the possibility of love's sublimation; a trajectory that commences with metaphorical love and, through the existential journey (sulūk) of the soul, culminates in divine love and annihilation (fanāʾ) in the Absolute Beauty. Employing a philosophical-conceptual method of analysis, this study extracts and analyzes three distinct models of the possibility of love's sublimation within Ṣadrian theosophy: the first model is grounded in substantial motion and the soul's intensifying (ishtidādī) course; the second is based upon imaginal (mithālī) and intellectual (ʿaqlī) perceptions; and the third is founded upon the unity of existence and divine vision (shuhūd). Subsequently, these three models are compared along axes such as their compatibility with empirical approaches to love, the role of human volition in the sublimation of love, the boundary between metaphorical and true love, and the spiritual function of love. The findings indicate that these explanations, despite their conceptual differences, are reconcilable within the framework of the transcendent theosophy and may be regarded as complementary levels of a single philosophical-spiritual system concerning love

کلیدواژه‌ها [English]

  • metaphorical love ('ishq-i majazi)
  • true love ('ishq-i haqiqi)
  • Mulla Sadra
  • substantial motion (al-haraka al-jawhariyya)
  • unity of existence (wahdat al-wujud)
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۰). رسائل ابن سینا. قم: بیدار.
ابن‌عربی، محی‌الدین. (۱۴۰۸ق). الفتوحات المکیة. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
ابن‌عربی، محی‌الدین. (۱۹۴۶). فصوص الحکم. قاهره: دار إحیاء الکتب العربیة.
ابن‌عربی، محی‌الدین. (۱۳۸۸). الرسالة الوجودیة (تصحیح و ترجمه مرتضی شجاری). تهران: نشر طراوت.
افلوطین. (۱۹۹۷). تاسوعات (تعریب فرید جبر، تصحیح جیرار جهامی و سمیح دغیم). بیروت: مکتبة ناشرون.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۶). رحیق مختوم (تنظیم و تدوین حمید پارسانیا). قم: مرکز نشر اسراء.
خلیلی، محمدحسین. (۱۳۸۲). مبانی فلسفی عشق از منظر ابن سینا و ملاصدرا. قم: بوستان کتاب.
دوانی، جلال‌الدین محمد. (۱۳۷۸). شرح رباعیات فلسفی عرفانی علامه دوانی (نقد و تفسیر مهدی دهباشی). تهران: هرمس.
شهرزوری، شمس‌الدین. (۱۳۸۳). رسائل الشجرة الالهیة فی علوم الحقایق الربانیة (به کوشش نجف‌قلی حبیبی). تهران: مؤسسه حکمت و فلسفه ایران.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (۱۳۵۴). المبدأ و المعاد (به کوشش سید جلال‌الدین آشتیانی). تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۰ الف). اسرار الآیات (مقدمه و تصحیح محمد خواجوی). تهران: انجمن حکمت و فلسفه.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۰ ب). الشواهد الربوبیة. مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۳). مفاتیح الغیب (به کوشش محمد خواجوی). تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۶). تفسیر القرآن الکریم (به کوشش محمد خواجوی). قم: انتشارات بیدار.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۱). کسر الأصنام الجاهلیة (مقدمه و تصحیح محسن جهانگیری). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۳). شرح اصول الکافی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
طباطبایی، سید محمدحسین. (بی‌تا). نهایة الحکمة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
عراقی، فخرالدین ابراهیم. (۱۳۶۳). لمعات به انضمام سه شرح از شروح قرن هشتم هجری (به تصحیح محمد خواجوی). تهران: مولی.