تبیین فلسفی حجب نوری براساس مبانی حکمت متعالیه

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

2 دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه شهید مطهری واحد خواهران، مشهد، ایران.

چکیده

«حجاب نورانی» از جمله اصطلاحات رمزآلود در عرفان اسلامی است، که در متون ماثور دینی نیز مورد استفاده قرار گرفته است. صدرالمتألهین علی‌رغم پذیرش این اصطلاح و باور به وجود حجاب‌هایی نورانی در مراحل بالای سلوک که مجرد از ماده‌اند، هم‌صدا با دیگر فلاسفۀ اسلامی قائل به انحصار مفهوم حجاب در مادیات است. در پژوهش حاضر تلاش شده با رویکرد فلسفی چگونگی حجاب در مجردات تبیین گردد. در این راستا، ضمن بررسی لغوی و اصطلاحی واژۀ «حجاب»، با کشف و تحلیل آن دسته از مبانی اساسی حکمت متعالیه که در تبیین این مسئله نقش دارند، همچون نبود مرز قاطع میان مجرد و مادی و نیز اعتقاد به نظریۀ روح معنا، که با مبانی صدرائی هماهنگی کامل دارد، تعریفی عدمی اما جامع از حجاب که می‌تواند بر مصادیق متفاوت مادی و مجرد یا نورانی و ظلمانی منطبق باشد ارائه شده است. در ادامه، با عنایت به مبانی صدرائی تفسیری وجودی نیز از «حجب نوری» ارائه گردیده که همان «شدت ظهور و تجلی کمالات الهی» است. همچنین یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد، با تبیین دقیق مبانی وجودشناختی صدرائی، امکان تحقق حجاب در عوالم مجرد به گونه‌ای اثبات می‌شود که هیچ تعارضی با دیدگاه فلسفی انحصار حجاب در مادیات ندارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Philosophical Explanation of the Luminous Veils (Ḥujub‑i Nūrī) Based on the Principles of Transcendent Theosophy (Ḥikmat‑i Mutaʿāliyah)

نویسندگان [English]

  • Amir Rastin Toroghi 1
  • Fatemeh Rahmani 2
1 Assistant Professor, Department of Philosophy and Islamic Theosophy, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 M.A. Student in Islamic Philosophy and theosophy, Shahid Motahari University, Women's Campus, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

Luminous veil (ḥijāb‑i nūrānī) is among the enigmatic terms in Islamic mysticism, which has also been employed in transmitted religious texts (mutūn‑i māʾthūr‑i dīnī). Despite accepting this term and believing in the existence of luminous veils at the higher stages of spiritual wayfaring (sulūk)—veils that are immaterial (mujarrad az māddah)—Ṣadr al‑Mutāʾallihīn [Mullā Ṣadrā], in agreement with other Islamic philosophers, holds that the concept of veil (ḥijāb) is exclusively confined to material things. The present research attempts to explain, through a philosophical approach, how a veil can exist in immaterial beings. In this direction, after a lexical and terminological examination of the word "veil" (ḥijāb), and through the discovery and analysis of those fundamental principles of Transcendent Theosophy (Ḥikmat‑i Mutaʿāliyah) that play a role in explaining this issue—such as the absence of a decisive boundary between the immaterial and the material, as well as the adherence to the theory of the "spirit of meaning" (rūḥ‑i maʿnā), which is fully compatible with Ṣadrian principles—a negative (ʿadamī) yet comprehensive definition of veil is offered that can apply to both material and immaterial, or luminous and dark, instances. Subsequently, with attention to Ṣadrian principles, an existential (wujūdī) interpretation of "luminous veils" (ḥujub‑i nūrī) is also presented, namely, "the intensity of manifestation and effulgence of divine perfections" (shiddat‑i ẓuhūr wa tajallī‑yi kamālāt‑i ilāhī). Furthermore, the research findings indicate that through a precise explanation of Ṣadrian ontological foundations, the possibility of the existence of veils in immaterial realms can be proven in such a way that it does not conflict at all with the philosophical view that confines the concept of veil to material things.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Luminous veils (ḥujub‑i nūrī)
  • spirit of meaning (rūḥ‑i maʿnā)
  • intensity of manifestation (shiddat‑i ẓuhūr)
  • Transcendent Theosophy (Ḥikmat‑i Mutaʿāliyah)

منابع

ابن‌فارس، احمد. (۱۴۰۴). معجم مقاییس اللغة (تحقیق هارون عبدالسلام محمد). قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴). لسان العرب. بیروت: دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
جرجانی، علی بن محمد. (۱۳۷۰). کتاب التعریفات. تهران: ناصرخسرو.
حمزئیان، عظیم و اسدی، سمیه. (۱۳۹۵). بررسی حجاب‌های عرفانی از دیدگاه ابوعبدالله نفّری. پژوهش‌های ادب عرفانی، (۳۱)، ۶۵-۹۰.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲). مفردات ألفاظ القرآن (تحقیق صفوان عدنان داوودی). بیروت: دارالشامیة.
رشاد، علی‌اکبر. (۱۳۸۴). حجب النور/ شرح حجاب‌های نورانی معرفت، در شعر حضرت امام (س). کتاب نقد، (۳۵)، ۱۲۹–۱۴۴.
رنجبرزاده، فرزانه؛ جوارشکیان، عباس و حسینی شاهرودی، سید مرتضی. (۱۳۹۹). عدم مرز میان مجرد و مادی در تفکر صدرایی. آموزه‌های فلسفه اسلامی، (۲۷)، ۱۱۹-۱۴۰.
سهروردی، شهاب‌الدین. (۱۳۷۲). مجموعه مصنفات شیخ اشراق (تصحیح و مقدمه هانری کربن). تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۱). ایقاظ النائمین (مقدمه و تصحیح محسن مؤیدی). تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۳). مفاتیح الغیب (حاشیه علی بن جمشید نوری و تصحیح محمد خواجوی). تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۶). تفسیر القرآن الکریم (تصحیح محمد خواجوی). قم: بیدار.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۸). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. قم: مکتبة المصطفوی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۷۵الف). الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه (حاشیه هادی بن مهدی سبزواری و تصحیح جلال‌الدین آشتیانی). بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۷۵ب). مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین (تصحیح حامد ناجی اصفهانی). تهران: حکمت.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۷۸). سه رساله فلسفی (تصحیح جلال‌الدین آشتیانی). قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۴). نهایة الحکمة (تحقیق و تعلیق عباس‌علی زارعی سبزواری). قم: مؤسسه نشر اسلامی.
عابدی، احمد. (۱۳۸۲). حجاب‌های نورانی و ظلمانی از دیدگاه امام خمینی (ره). آینه پژوهش، (۷۹)، ۴۸-۵۹.
عشریه، رحمان. (۱۴۰۳). تحلیل معناشناختی «حجب النور» در مناجات شعبانیه با رویکرد قرآنی. دعاپژوهی، (۷)، ۲۳۹–۲۵۵.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۰۹). العین (گردآوری محسن آل عصفور و تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی). قم: مؤسسه دارالهجرة.
قمی، شیخ عباس. (۱۳۸۹). مفاتیح الجنان (تصحیح محمدرضا رضوان‌طلب). قم: آیین دانش.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (۱۴۰۳). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
محقق، فاطمه. (۱۳۹۲). بررسی مفهوم حجاب‌های نورانی و ظلمانی در عرفان اسلامی با تأکید بر مثنوی [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه محقق اردبیلی].
مصطفوی، حسن. (۱۳۶۸). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد. (۱۳۸۶). شرح الإشارات و التنبیهات (تصحیح حسن حسن‌زاده آملی). قم: بوستان کتاب.
یوسفی، محمدرضا، و حیدری، الهه. (۱۳۹۱). نور سیاه: پارادوکس زیبای عرفانی. ادیان و عرفان، (۲)، ۱۷۱–۱۹۱..