بازخوانی اندیشۀ سیاسی احمد بن حنبل و نسبت آن با مردم‎سالاری دینی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 هیئت علمی و دانشیار گروه علوم سیاسی جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.

2 دانش‌پژوه دکتری کلام اسلامی، مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی (رض)، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.

3 دانش‌پژوه دکتری قرآن و علوم گرایش مدیریت، مجتمع آموزش عالی علوم انسانی‌اسلامی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.

چکیده

این مقاله به بازخوانی اندیشۀ سیاسی احمد بن حنبل و بررسی نسبت آن با نظریۀ مردم‌سالاری دینی می‌پردازد. احمد بن حنبل، از برجسته‌ترین متفکران اهل حدیث، با تأکید بر سه مؤلفۀ مشروعیت خلافت، ضرورت اطاعت از حاکم و جایگاه مرجعیت عالمان دینی، الهیات سیاسی خاصی را در سنت اهل‌سنت بنیان نهاد. در مقابل، مردم‌سالاری دینی به‌معنای ترکیب مشروعیت الهی با مشارکت فعال مردم در فرآیند حکمرانی و اعمال قدرت سیاسی است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی وجوه اشتراک و افتراق اندیشۀ سیاسی احمد بن حنبل با نظریۀ مردم‌سالاری دینی پرداخته و می‌کوشد کارآمدی آن را در حل مسائل جوامع اسلامی نشان دهد. پرسش اصلی این است که آیا اندیشۀ سیاسی احمد بن حنبل می‌تواند مکملی برای نظریۀ مردم‌سالاری دینی باشد و در پر کردن خلأهای احتمالی آن نقش‌آفرین گردد؟ یافته‌های پژوهش حاکی است که هرچند سایر قرائت‌های مبتنی بر مردم‌سالاری دینی در پاسخ به نیازهای سیاسی جوامع اسلامی دستاوردهایی داشته‌اند، اندیشۀ احمد بن حنبل به‌دلیل تأکید بر پیوند وثیق میان شریعت و قدرت سیاسی، رعایت مصالح عمومی امت و نقد قدرت‌های استبدادی، ظرفیت‌هایی تازه برای بازخوانی مفهومی از مردم‌سالاری دینی ارائه می‌دهد. در این چارچوب، مردم‌سالاری دینی به‌معنای سازگاری میان ارادۀ عمومی جامعه و مبانی وحیانی اسلام تعریف می‌شود؛ مبانی‌ای که شامل حاکمیت الهی، مشارکت مردم در تصمیم‌گیری، عدالت اجتماعی و صیانت از شریعت است. بدین‌سان، بازخوانی اندیشۀ احمد بن حنبل نه‌تنها می‌تواند مکملی برای نظریۀ مردم‌سالاری دینی تلقی شود، بلکه ظرفیت نظری جدیدی برای مواجهه با چالش‌های معاصر جهان اسلام – از جمله بحران مشروعیت، استبداد سیاسی و نیاز به مشارکت مردمی – فراهم می‌آورد. این بازخوانی همچنین می‌تواند بستری برای گفت‌وگوی نظری و تحلیلی میان سنت‌های فکری شیعه و سنی فراهم آورد و به غنای مفهومی و توسعۀ ادبیات علمی-سیاسی اسلامی کمک کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Re‑reading of Aḥmad b. Ḥanbal’s Political Thought and Its Relation to Religious Democracy (Mardumsālārī‑yi Dīnī)

نویسندگان [English]

  • Nasrollah Sekhavati Ladani 1
  • Zahra Ziaei 2
  • Abdul Aziz Hosseini 3
1 Department of Political Science, Al‑Mustafa International University, Qom, Iran.
2 PhD Scholar in Islamic Theology, Bint al‑Hudā Higher Education Complex, Al‑Mustafa International University, Qom, Iran.
3 Islamic‑Humanities Higher Education Complex, Al‑Mustafa International University, Qom, Iran.
چکیده [English]

This article examines the efficacy of the theory of the common good (khayr‑i ʿumūmī) in resolving environmental crises, focusing on Christian and Islamic perspectives. Rooted in Aristotelian and Thomistic philosophy, the theory of the common good emphasizes collective flourishing and intergenerational justice, aligning with Christian stewardship and Islamic vicegerency (khilāfah). Through comparative analysis, this study highlights the convergences between Christian and Islamic traditions in promoting environmental sustainability and collective responsibility for environmental protection, while also critiquing divergences such as anthropocentrism within these traditions. By integrating theological principles such as justice, community, and spiritual motivations, the theory of the common good offers a theoretical framework that links religious ethics with environmental governance. This framework promotes interfaith dialogue and practical applications in addressing environmental challenges. However, despite its capacity to enrich environmental policies, the theory has limitations, including oversimplification of theological doctrines and implementation challenges across diverse cultural contexts. The study underscores the necessity of future research to address these gaps and to strengthen collaboration between religious and secular worldviews in order to present an inclusive approach to global environmental sustainability.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Aḥmad b. Ḥanbal
  • religious democracy (mardumsālārī‑yi dīnī)
  • legitimacy (mashrūʿīyat)
  • political silence (sukūt‑i siyāsī)
  • consultation (shūrā)

منابع

قرآن کریم.
نهج‌البلاغه (ترجمه صبحی صالح). (۱۳۸۷). بیروت.
ابن‌ابی‌شیبه، عبدالله بن محمد. (۱۳۸۸). المنصف (به اهتمام علی لباف). تهران: انتشارات منیر.
ابن‌تیمیه، عبدالحلیم. (بی‌تا). الاحصبه. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن‌جُمَحی، محمد بن سلام. (۱۹۸۰). طبقات فحول الشعراء (تصحیح محمود محمد شاکر). جده: دار المدنی.
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی. (۱۴۲۴). فتح الباری. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن‌حزم، احمد بن علی. (۱۹۸۲). الفصل فی الملل و الأهواء و النحل (تصحیح محمد ابراهیم نصر و عبدالرحمن عمیره). عربستان سعودی: دار یوقوت.
ابن‌عبدالبر، یوسف بن عبدالله. (۱۴۱۲). الاستیعاب فی معرفت الاصحاب. بیروت: دار الجیل.
ابن‌عساکر، ابوالقاسم علی بن حسن. (۱۴۱۴). ترجمه الامام الحسین (تحقیق محمدباقر محمودی). قم: مجمع احیاء الثقافه الاسلامیه.
ابن‌فراء، ابویعلی محمد بن حسین. (۱۴۱۴). احکام سلطانیه (تصحیح محمد حسن). بیروت: دار الفکر.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر. (۱۴۰۸). البدایه و النهایه (تحقیق علی شیری). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ابن‌‎هانی، اسحاق بن ابراهیم. (۱۹۸۰). مسائل امام احمد ابن‌حنبل (تصحیح زهیر الشاویش). بیروت: المکتبه الاسلامیه.
ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین. (۱۹۲۷-۱۹۷۰). الاغانی (تصحیح محمد ابوالفضل ابراهیم). قاهره: مطبعه دار الکتب العربیه.
ابوزهره، محمد. (۱۹۷۹). الامام احمد بن حنبل: حیاته و عصره و آراؤه و فقهه. بیروت: دار الفکر العربی.
ابن‌حنبل، احمد بن محمد. (بی‌تا). المسند. بیروت: دار صادر.
اسماعیلی، محسن. (۱۳۸۵). مردم‌سالاری دینی و اصل حاکمیت ملی. مجموعه مقالات همایش مردم‌سالاری دینی.
اشعری، علی بن اسماعیل. (۱۴۰۰). مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین. بیروت: دار النشر فرانزر.
بابایی، غلامرضا و آقایی، بهمن. (۱۳۹۰). فرهنگ علوم سیاسی. تهران.
بخاری، محمد بن اسماعیل. (۱۴۱۰). صحیح بخاری. بیروت: دار الفکر.
بیتهام، دیوید و بویل، کویل. (۱۳۷۹). دموکراسی چیست (ترجمه شهرام تبریزی). تهران: انتشارات ققنوس.
حاتمی، محمدرضا. (۱۳۸۴). مبانی مشروعیت حکومت در اندیشه سیاسی شیعه. تهران: انتشارات مجد.
حائری، عبدالهادی. (۱۳۸۳). تشیع و مشروطیت در ایران. تهران: انتشارات امیرکبیر.
خامنه‌ای، سید علی. (۱۳۸۳). بیانات. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای.
خلال، ابوبکر احمد بن محمد. (۱۹۷۹). السنه. بیروت: دار میمنه.
خلیفه بن خیاط. (۱۴۱۵). التاریخ. بیروت: دار الکتب العلمیه.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۹۱). رساله اجتهاد و تقلید. قم: جامعه مدرسین.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۶۵). شئون و اختیارات ولی فقیه (ترجمه مبحث ولایت فقیه از کتاب البیع). تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
خمینی، روح‌الله. (بی‌تا). صحیفه نور. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
خمینی، روح‌الله. (۱۳۷۴). ولایت فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
ربانی گلپایگانی، علی. (۱۳۹۳). امامت در بینش اسلامی. قم: مؤسسه بوستان کتاب.
پوپر، کارل ریموند. (۱۳۷۶). درس این قرن (ترجمه علی پایا). تهران: طرح نو.
زارعی، سعدالله. (۱۳۹۴). بررسی انطباقی نظریه مردم‌سالاری دینی و دموکراسی. مطالعات راهبردی جهان اسلام، (۶۴).
زهری، خالد. (۱۳۹۱). الخلافه و الولایه بین الاجتهاد و التقلید (ترجمه حامد جمالی). فصلنامه فروغ وحدت، (۲۷).
سبحانی، جعفر. (۱۳۹۲). سلفی‌گری در آینه تاریخ. قم: توحید.
شافعی، محمد بن ادریس. (۱۹۷۹). الرساله (تصحیح احمد محمد شاکر). قاهره: کتابخانه دار التراث.
صدر، محمدباقر. (۱۳۷۰). الاسلام یقود الحیاة. تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
عمید زنجانی، عباسعلی. (۱۳۶۶). فقه سیاسی: نظام سیاسی و رهبری در اسلام. تهران: امیرکبیر.
غفاری، مهدی. (۱۳۹۲). ویژگی‌های زمامدار اسلامی در عصر غیبت. انتظار موعود، (۴۱).
فرمانیان، مهدی. (۱۳۹۴). تاریخ فکر سلفی‌گری از آغاز تا عصر حاضر. قم: انتشارات دار الاعلام لمدرسه اهل البیت.
ماوردی، ابوالحسن. (۱۴۰۴). الاحکام السلطانیه و الولایات الدینیه. بیروت: دار الکتب العلمیه.
مروزی، محمد بن نصر. (۱۴۲۲). الاخبار. ریاض: دار العاصمه.
مرندی، محمدرضا. (بی‌تا). دولت مطلوب بر مبنای دو قرائت از نظریه مردم‌سالاری دینی. سیاست متعالیه، ۱۲(۴۵).
مسلم بن حجاج نیشابوری. (۱۴۱۲). صحیح مسلم. قاهره: دار الحدیث.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۰). نظریه سیاسی اسلام. قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی.
مفید، محمد بن محمد. (بی‌تا). المقنعه فی الفقه. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
منتظری، حسینعلی. (۱۴۰۹). دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة. قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه.
هانتینگتون، ساموئل. (۱۳۷۳). موج سوم دموکراسی در پایان قرن بیستم. تهران.
هیثمی، احمد بن محمد بن حجر. (۱۹۶۵). الصواعق المحرقة فی الرد علی اهل البدع و الزندقة (تصحیح عبدالوهاب عبداللطیف). قاهره: کتابخانه القاهرة.
یعقوب بن سفیان. (بی‌تا). المعرفة و التاریخ (تصحیح اکرم العیاضی العمرانی). مدینه: مکتب..