بررسی تطبیقی ملاک رضایت الهی در نظام شفاعت از دیدگاه علّامه طباطبایی و فخر رازی (با تکیه بر تفاسیر المیزان و مفاتیح ‌الغیب)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشتۀ کلام گرایش فلسفۀ دین، گروه الهیات، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

2 گروه الهیات، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

3 دانشیار گروه الهیات، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

4 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

چکیده

شفاعت یکی از باورهای اصلی در نظام اعتقادی اسلام است که تحقق آن، بنا بر تصریح قرآن کریم، مشروط به رضایت الهی است. آیۀ «وَلَا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى» (انبیاء: ۲۸) به این وابستگی اشاره دارد، اما ملاک رضایت خداوند در این آیه و دیگر آیات به‌طور صریح بیان نشده است. همین ابهام، زمینه‌ساز مسئلۀ اصلی این پژوهش شده است. مقالۀ حاضر با روشی توصیفی‌ـ‌تحلیلی و رویکردی مقایسه‌ای، به بررسی دیدگاه‌های علامه طباطبایی و فخر رازی دربارۀ ملاک رضایت الهی در نظام شفاعت می‌پردازد و تفاسیر المیزان و مفاتیح‌الغیب را مبنای تحلیل قرار داده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو اندیشمند، رضایت از دین فرد را ملاک رضایت الهی می‌دانند. علامه طباطبایی، افزون بر ایمان، طهارت نفس را نیز شرط اصلی می‌داند، اما فخر رازی با استناد به روایات، بر باور قلبی به توحید تأکید دارد. همچنین، هر دو متفکر، ملاک‌هایی چون عمل صالح، تقوا، صداقت، هجرت و جهاد را به‌عنوان ملاک‌های مکمل مطرح کرده‌اند. در نگاه علامه، شفاعت شامل مؤمنان گناهکار از اصحاب یمین می‌شود، ولی فخر رازی شفاعت را در چارچوب مبانی اشعری برای مؤمنان فاسق نیز قابل تحقق می‌داند. در مجموع، دیدگاه علامه به‌لحاظ سازگاری با عدل و حکمت الهی، انسجام بیشتری دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of the Criterion of Divine Pleasure (Riḍā) in the System of Intercession (Shafāʿah) from the Perspectives of ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī and Fakhr al‑Rāzī (Based on the Exegeses al‑Mīzān and Mafātīḥ al‑Ghayb)

نویسندگان [English]

  • Ali Mohammad Shokri 1
  • Meysam Akbarzadeh 2
  • Naser Momeni 3
  • Mahdi Khademi 4
1 PhD Student in Islamic Theology (Philosophy of Religion), Department of Theology, Payame Noor University, Tehran, Iran.
2 Department of Theology, Payame Noor University, Tehran, Iran.
3 Associate Professor, Department of Theology, Payame Noor University, Tehran, Iran.
4 Assistant Professor , Department of Theology, Payame Noor University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Intercession (shafāʿah) is one of the core beliefs in the Islamic doctrinal system. According to the explicit statement of the Noble Qurʾān, its realization is conditional upon divine pleasure (riḍā). The verse, "And they do not intercede except for whom He is pleased with" (wa lā yashfaʿūna illā liman irtaḍā, Q. 21:28) indicates this dependence, yet the criterion (mullāk) of God's pleasure in this and other verses is not explicitly stated. This ambiguity constitutes the main problem of the present research. Employing a descriptive‑analytical method and a comparative approach, this article examines the views of ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī and Fakhr al‑Rāzī concerning the criterion of divine pleasure in the system of intercession, based on their respective exegeses, al‑Mīzān and Mafātīḥ al‑Ghayb. The findings indicate that both thinkers consider pleasure with the individual's religion as the criterion of divine pleasure. ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī, in addition to faith (īmān), regards purity of the soul (ṭahārat‑i nafs) as a primary condition. Fakhr al‑Rāzī, by contrast, relying on ḥadīth traditions, emphasizes heartfelt belief in divine unity (tawḥīd). Furthermore, both thinkers propose supplementary criteria such as righteous action (ʿamal‑i ṣāliḥ), piety (taqwā), truthfulness (ṣidq), emigration (hijrah), and striving (jihād). In ʿAllāmah's view, intercession includes sinning believers from among the "companions of the right hand" (aṣḥāb al‑yamīn), whereas Fakhr al‑Rāzī, within the framework of Ashʿarī foundations, considers intercession to be realizable also for immoral believers (muʾminīn‑i fāsiq). Overall, ʿAllāmah's perspective exhibits greater coherence with divine justice (ʿadl) and wisdom (ḥikmah).

کلیدواژه‌ها [English]

  • intercession (shafāʿah)
  • criterion of divine pleasure (mullāk‑i riḍā‑yi ilāhī)
  • ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī
  • Fakhr al‑Rāzī

منابع

قرآن کریم.
ابن‌درید، محمد بن حسن. (۱۹۸۷). جمهرةاللغة. بیروت: دار العلم للملایین.
ابن‌فارس، احمد. (۱۴۰۴). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
ابن‌معروف، محمد بن عبدالخالق. (بی‌تا). فرهنگ کنز اللغات (ترجمه رضا علوی نصر). تهران: مکتبة المرتضویه.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
انصارمحمدی، سید جلیل. (۱۳۹۵). تبیین مقام رضا در قرآن کریم. حسنا، ۸(۲۹ و ۳۰)، ۱۶۶-۱۹۱.
ایجی، عضدالدین. (۱۳۲۵ق). شرح المواقف (به همراه تعلیقه میر سید شریف جرجانی). قم: الشریف الرضی.
بستانی، فؤاد افرام. (۱۳۷۵). فرهنگ ابجدی (ترجمه رضا مهیار). تهران: اسلامی.
حسنی، یونس. (۱۳۹۸). تحلیل معناشناختی «رضوان» در قرآن کریم. معرفت، (۲۶۵)، ۴۵-۵۵.
حسن‌زاده، مهدی؛ شاملی، نصرالله و حسینی شاهرودی، سید مرتضی. (۱۳۹۷). لایه‌های معنایی «شفاعت» در قرآن. تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا (س)، ۱۵(۲)، ۶۷-۹۷.
حویزی، عبدعلی بن جمعه. (۱۴۱۵). تفسیر نور الثقلین. قم: اسماعیلیان.
دهخدا، علی‌اکبر. (۱۳۹۰). لغت‌نامه. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
رازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰). مفاتیح الغیب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
رازی، محمد بن عمر. (۱۳۹۶). شرح أسماء الله الحسنی. مصر: مکتبة الکلیات الأزهریة.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار الشامیة.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۳۷۴). ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن (ترجمه غلامرضا خسروی حسینی). تهران: مرتضوی.
سرشار، مژگان. (۱۳۹۴). «رضا (در قرآن و حدیث)». در دانشنامه جهان اسلام (ج ۲۰). تهران: بنیاد دایره‌المعارف اسلامی.
شمخی، مینا و فایضی، طیبه. (۱۳۹۸). بازپژوهی شفاعت از دیدگاه قرآن. پژوهش و مطالعات اسلامی، ۱(۳)، ۹۷-۱۱۲.
شیروانی شیری، علی؛ حیدری، فاطمه و رمضانی، محدثه. (۱۳۹۸). معناشناسی مفهوم رضا در قرآن و روایات و استخراج دلالت‌های تربیتی آن. رهیافت فرهنگ دینی، (۷)، ۷-۳۲.
شیبانی، اسحاق بن مرار. (۱۳۹۴). کتاب الجیم. قاهره: الهیئة العامة لشئون المطابع الأمیریة.
صدوق، محمد بن علی. (۱۴۱۴ق). الاعتقادات. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
صدوق، محمد بن علی. (۱۴۱۳). عیون اخبار الرضا (ع). مشهد: المؤتمر العالمی للإمام الرضا (ع).
صدوق، محمد بن علی. (۱۴۱۷). الأمالی. قم: مؤسسه بعثت.
صدوق، محمد بن علی. (۱۴۳۰ق). التوحید (تحقیق سید هاشم حسینی طهرانی). قم: مؤسسه نشر اسلامی.
طریحی، فخرالدین بن محمد. (۱۳۷۵). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
عسکری، سید مرتضی. (۱۳۷۸). عقاید اسلام در قرآن کریم (ترجمه محمدجواد کرمی). تهران: مجمع علمی اسلامی.
قاضی عبدالجبار بن احمد. (۱۴۲۲ق). شرح الأصول الخمسة (تحقیق قوام‌الدین مانکدیم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
قرشی، علی‌اکبر. (۱۳۷۱). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
قرشی، علی‌اکبر. (۱۳۷۵). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بنیاد بعثت.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن (ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۸). انسان از آغاز تا انجام. قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۸). رسائل توحیدی. قم: بوستان کتاب.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۱۵). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
صاحب بن عباد، اسماعیل بن عباد. (بی‌تا). المحیط فی اللغة. بیروت: عالم الکتب.
ماتریدی، ابومنصور محمد. (۱۴۲۶). تأویلات أهل السنة (تفسیر الماتریدی). بیروت: دار الکتب العلمیة.
علم‌الهدی، سید مرتضی. (۱۴۰۵ق). رسائل الشریف المرتضی. قم: دار القرآن الکریم.
مصطفوی، حسن. (بی‌تا). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
مکدرموت، مارتین. (۱۳۷۲). اندیشه‌های کلامی شیخ مفید (ترجمه احمد آرام). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
نووی، ابوزکریا یحیی بن شرف. (۱۳۹۲ق). المنهاج شرح صحیح مسلم بن الحجاج. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.