بررسی مقایسه‌ای روش‌شناسی امامت‌پژوهی کتاب‌های محاسن برقی و بصائر الدرجات صفار

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

گروه شیعه شناسی، دانشکده مطالعات اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.

چکیده

برقی و صفار هدف اصلی این تحقیق، بررسی تطبیقی امامت‌پژوهی در دو اثر بنیادین حدیثی شیعه در قرن سوم هجری، یعنی کتاب المحاسن اثر احمد بن محمد بن خالد برقی و کتاب بصائرالدرجات اثر محمد بن حسن صفّار است. مسئلۀ اصلی این تحقیق آن است که هر یک از این آثار با چه رویکرد معرفت‌شناختی و با چه ساختار روایی به تبیین جایگاه امام و امامت پرداخته‌اند و تفاوت‌های نگرشی آنان در تبیین امامت چیست؟ فرضیه پژوهش بر آن است که دغدغه‌های کلامی و زمینه‌های فکری هر محدّث، بر شیوه روایت‌گری و نحوه سامان‌دهی احادیث تأثیر مستقیم داشته است. روش تحقیق، توصیفی‌تحلیلی و مبتنی بر مطالعه اسنادی و تحلیل متن است. داده‌ها از طریق بررسی ساختار باب‌ها، نحوه تنظیم روایت‌ها و باز‌خوانی محتوای اعتقادی، گردآوری و تحلیل شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد که هر دو نویسنده، که از محدثان قمی در قرن سوم هجری‌اند، امامت را به‌مثابۀ محور تمامی شئون دینی تلقی کرده‌اند؛ با این تفاوت که برقی در المحاسن رویکردی کاربردی و تربیتی در تبیین آموزۀ امامت دارد، به‌گونه‌ای که پیوند باور به امامت با زیست دینی مؤمن را در عرصه‌هایی چون ثواب اعمال، عقاب گناهان و ارزش‌های اخلاقی نشان می‌دهد. در مقابل، صفّار در بصائرالدرجات با تمرکز بر مقامات، فضائل و مراتب وجودی امامان (ع)، جنبۀ علم امامت را برجسته می‌سازد. جمع‌بندی نهایی پژوهش حاکی از آن است که تفاوت در هدف و افق معرفتی مؤلفان به ایجاد دو الگوی متمایز در امامت‌پژوهی انجامیده است؛ یکی الگوی اخلاقی‌اعتقادی برقی که تأکید بر نتایج عملی ایمان دارد و دیگری الگوی ایمانی‌معرفتی صفار که بر ابعاد غیبی و مقامات وجودی امامان متمرکز است که در مجموع تصویری جامع و دووجهی از امامت‌پژوهی محدثان شیعه در قرون نخستین ارائه می‌دهد. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of the Imamate Research Methodology of the Books Mahasin by Barqi and Basa'ir al-Darajat by Saffar

نویسنده [English]

  • Mohammad Reza Mollanoori
Department of Shia Studies, Faculty of Islamic Studies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.
چکیده [English]

The primary objective of this research is to conduct a comparative study of Imamate research (imāmat-pizhūhī) in two foundational Shīʿī hadith works from the third century AH: Al-Maḥāsin by Aḥmad ibn Muḥammad ibn Khālid al-Barqī and Baṣāʾir al-Darajāt by Muḥammad ibn al-Ḥasan al-Ṣaffār. The central question of this research is: With what epistemological approach and through what narrative structure has each work elucidated the station of the Imam and the doctrine of Imamate, and what are the attitudinal differences between them in expounding Imamate? The research hypothesis posits that the theological concerns and intellectual backgrounds of each traditionist (muḥaddith) had a direct influence on their narrative style and the manner of organizing hadiths. The research methodology is descriptive-analytical, based on documentary study and textual analysis. Data were collected and analyzed through examining chapter structures, the arrangement of narratives, and the re-reading of doctrinal content. The findings indicate that both authors—traditionists from Qom in the third century AH—regarded Imamate as the axis of all religious affairs. The difference is that al-Barqī, in Al-Maḥāsin, adopts a practical and educative (tarbītī) approach to expounding the doctrine of Imamate, demonstrating the connection between belief in Imamate and the religious life of the believer in areas such as the reward for actions, the punishment for sins, and ethical values. In contrast, al-Ṣaffār, in Baṣāʾir al-Darajāt, focuses on the stations (maqāmāt), virtues (faḍāʾil), and existential levels (marātib-i wujūdī) of the Imams (AS), thereby highlighting the dimension of their knowledge (ʿilm). The final synthesis of the research indicates that differences in the authors' goals and epistemic horizons led to two distinct models in Imamate research: one, al-Barqī's ethical-doctrinal (akhlāqī-iʿtiqādī) model, which emphasizes the practical outcomes of faith; and the other, al-Ṣaffār's faith-based-epistemic (īmānī-maʿrifatī) model, which focuses on the unseen dimensions and existential stations of the Imams. Together, these present a comprehensive and two-dimensional picture of Imamate research among early Shīʿī traditionists

کلیدواژه‌ها [English]

  • Al-Mahasin
  • Basa'ir al-Darajat
  • Ahmad ibn Muhammad al-Barqi
  • Muhammad ibn al-Hasan al-Saffar
  • imamate research
  • Shi'i hadith
ابن‌ابی‌زینب (نعمانی)، محمد بن ابراهیم. (۱۳۹۷ق). الغیبة. تهران: بی‌نا.
ابن‌بابویه قمی (صدوق)، محمد بن علی. (۱۳۶۲). الخصال. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن‌بابویه قمی (صدوق)، محمد بن علی. (۱۴۱۳ق). من لا یحضره الفقیه (تحقیق علی‌اکبر غفاری). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن‌غضائری، احمد بن الحسین. (۱۴۲۲ق). الرجال. قم: دارالحدیث.
ایرانمنش، اسما، احمدزهی، اسماعیل، و خاکپور، حسین. (۱۳۹۴). بررسی واژه‌ «أجْذَم» در کلام پیامبر (ص). اندیشه‌های قرآنی متفکران معاصر، ۲(۱۱۳)، ۶۵-۸۱.
برقی، احمد بن محمد بن خالد. (۱۳۷۱ق). المحاسن (تصحیح جلال‌الدین محدث). قم: دارالکتب الاسلامیه.
حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة. قم: آل‌البیت.
حلی، حسن بن یوسف (علامه حلی). (۱۴۱۷ق). خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال. قم: مؤسسه نشر الفقاهه.
حمادی، عبدالرضا. (۱۳۹۰). گستره علم امام از منظر کلینی و صفار. فصلنامه امامت‌پژوهی، ۱ (۴)، ۵۷-۷۹.
ربانی گلپایگانی، علی. (۱۳۸۶). امامت در بینش اسلامی. قم: بوستان کتاب.
سبحانی، محمدتقی. (۱۳۹۱). کلام امامیه؛ ریشه‌ها و رویش‌ها. فصلنامه نقد و نظر، ۱۷ (۱)، ۵-۳۷.
صفار، محمد بن حسن. (۱۴۰۴ق). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد (ص). قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
طالقانی، سید حسن. (۱۳۹۱). مدرسه کلامی قم. فصلنامه نقد و نظر، ۱۷ (۱)، ۶۶-۹۰.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷ق). تهذیب الأحکام (تحقیق حسن موسوی خرسان). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۱۷ق). الفهرست (تحقیق جواد قیومی). قم: مؤسسه نشر الفقاهه.
فاریاب، محمدحسین. (۱۳۹۴). عصمت پیامبران در منظومه فکری علامه طباطبایی. فصلنامه معرفت، ۲۴ (۲۱۱)، ۱۳-۲۸.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: مؤسسة الوفاء.
نجاشی، احمد بن علی. (۱۳۷۶). رجال النجاشی. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.