بازخوانی ترک اولی و نقد سازگاری آن با عصمت انبیا با تأکید بر رویکرد حکمی_عرفانی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

2 دانشجو دوره کارشناسی ارشد فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه شهید مطهری، واحد خواهران مشهد، ایران

چکیده

در اندیشۀ امامیه پس از اثبات وجوب بعثت انبیاء، مهم‌ترین مسئلۀ ضرورت عصمت ایشان است. لزوم اتباع از نبی متوقف بر حصول اطمینان از مصونیت او در دریافت و ابلاغ وحی الهی است؛ بنابراین نبی باید از جمیع گناهان، خطاها و اموری که موجب تشکیک و تنفر مردم می‌شود، معصوم باشد. از طرفی در قرآن کریم مواردی ذکر شده است که مفسران و متکلمان آن را به ترک اولی نبی تحویل برده و ترک اولی را منافی عصمت نمی‌دانند. در این نوشتار که با رویکرد تحلیلی و انتقادی سامان یافته است، با ذکر نقدهایی بر این نظر، روشن می‌شود که به‌لحاظ عقلی و نقلی، امکان ترک اولی در پیامبران الهی به‌ویژه پیامبران اولوالعزم منافی عصمت است و آیات قرآنی بیانگر این مسئله با نظر به تفاسیر معتبر هر یک تأویل خاص خود را دارد و بیانگر آن است که انتخاب نبی در مسیر هدایت تشریعی و تکوینی و ایصال به مطلوب بوده است. دستاورد پژوهش مبین این است که عدم اختیار اولی و انتخاب غیراولی بر اساس علم نبی است و آنچه غیراولی به نظر می‌رسد مبتنی بر اندیشۀ حکمی و عرفانی و با توجه به اقتضائات موجود اولی بوده و نبی بهترین گزینه را در مسیر هدایت تکوینی و تشریعی انتخاب کرده است؛ بنابراین دستاورد پژوهش عبارت از این است که نبی بر اساس علم و عصمت، اختیار و اراده همواره فعل اولی را اختیار می‌کند، و اگر فعلی غیراولی به نظر می‌رسد برای ما این گونه به نظر می‌رسد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Re‑examination of Tark al‑Awlā (Abandoning the More Meritorious Act) and a Critique of Its Compatibility with the Infallibility (ʿIṣmah) of the Prophets, with an Emphasis on the Theosophical‑Mystical Approach

نویسندگان [English]

  • Asadi Hojjat 1
  • Fatemeh Hadizadeh 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Faculty of Theology and Islamic Studies (Shahid Motahari), Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 M.A. Student, Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Faculty of Theology and Islamic Studies, Shahid Motahhari University, Women's Campus, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

In Imāmī Shīʿī thought, after establishing the necessity of the sending of prophets (wujūb‑i biʿthat‑i anbiyāʾ), the most important issue is the necessity of their infallibility (ʿiṣmah). The obligation to follow a prophet is contingent upon attaining certainty regarding his immunity in receiving and conveying divine revelation (waḥy). Hence, a prophet must be infallible with respect to all sins, errors, and matters that would cause doubt or aversion among the people. On the other hand, there are instances in the Noble Qurʾān that exegetes and theologians have interpreted as the prophet's "abandoning the more meritorious act" (tark al‑awlā), maintaining that tark al‑awlā does not contradict infallibility.  This article, through an analytical-critical approach and by presenting critiques of this view, clarifies that tark al-awlā by prophets, especially the ulū al-ʿazm, is incompatible with infallibility, both rationally and textually. The Qurʾānic verses that indicate this issue, when considered in light of authoritative exegeses, each have their own specific hermeneutical interpretation (taʾwīl), indicating that the prophet's choice was in the path of legislative and ontological guidance (hidāyat‑i tashrīʿī wa takwīnī) and in leading toward what is desired. The research finding indicates that the non‑selection of the more meritorious act (awlā) and the selection of the less meritorious act (ghayr‑i awlā) is based on the prophet's knowledge. What appears to be the less meritorious act, according to theosophical and mystical thought, was in fact the more meritorious act given the existing exigencies, and the prophet chose the best option on the path of ontological and legislative guidance. Thus, the research finding is that the prophet, by virtue of his knowledge and infallibility, always chooses the more meritorious act (fiʿl‑i awlā) through his agency and will. If an act appears to be less meritorious, it merely appears so to us.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Noble Qurʾān
  • infallibility (ʿiṣmah)
  • abandoning the more meritorious act (tark al‑awlā)
  • prophet (nabī)
  • legislative guidance (hidāyat‑i tashrīʿī)

منابع

قرآن مجید.
ابن‌عربی، محی‌الدین. (بی‌تا). الفتوحات المکیة. بیروت: دار صادر.
ابن‌عربی، محی‌الدین. (۱۹۴۶). فصوص الحکم. قاهره: دار إحیاء الکتب العلمیة.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
أحسائی، احمد. (۱۴۲۹). العصمة (نسخه خطی، نرم‌افزار کلام اسلامی ۲).
اشعری، ابوالحسن. (۱۴۰۰). مقالات الإسلامییین و اختلاف المصلین. ویسبادن: فرانس اشتاینر.
آشتیانی، سید جلال‌الدین. (۱۳۷۰). شرح مقدمه قیصری بر فصوص الحکم. تهران: امیرکبیر.
تفتازانی، مسعود بن عمر. (۱۴۰۹). شرح المقاصد. قم: الشریف الرضی.
تفتازانی، مسعود بن عمر. (۱۴۲۱). شرح العقائد النسفیة. قاهره: مکتبة الأزهریة للتراث.
جرجانی، علی بن محمد. (۱۳۷۰). کتاب التعریفات. تهران: ناصرخسرو.
جرجانی، علی بن محمد. (بی‌تا). شرح المواقف. قم: الشریف الرضی.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۲). شمیم ولایت. قم: اسراء.
جهانی‌پور، یاسر. (۱۳۹۷). اسرار عرشیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
خمینی، روح‌الله. (۱۳۹۲). آداب الصلوة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
روزبهان بقلی، ابومحمد. (۱۳۴۴). شرح شطحیات (تصحیح هانری کربن). تهران: طهوری.
سبحانی، جعفر. (۱۳۸۹). محاضرات فی الإلهیات (تلخیص علی ربانی گلپایگانی). قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سبحانی، جعفر. (۱۴۲۵). عصمة الأنبیاء فی القرآن الکریم. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سبزواری خراسانی، ابراهیم. (۱۳۸۶). شرح گلشن راز. تهران: علم.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم. (۱۴۱۵). الملل و النحل. بیروت: دار المعرفة.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۶۳). الاستبصار. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۴). تصحیح اعتقادات الإمامیة. قم: کنگره شیخ مفید.
مفید، محمد بن محمد. (بی‌تا). أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۰). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۶). تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۳). مفاتیح الغیب (تصحیح محمد خواجوی). تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۹۰). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (بی‌تا). الباب الحادی عشر. بی‌جا.
علم‌الهدی، سید مرتضی. (۱۴۰۹). تنزیه الأنبیاء. بیروت: دار الأضواء.
علم‌الهدی، سید مرتضی. (۱۴۳۱). الذخیرة فی علم الکلام. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله. (۱۴۰۵). إرشاد الطالبین إلی نهج المسترشدین. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۴۰۹). عصمة الأنبیاء. قم: دارالکتب العلمیة.
فخر رازی، محمد بن عمر. (بی‌تا). التفسیر الکبیر. بی‌جا.
فیض کاشانی، ملامحسن. (۱۴۱۶). التفسیر الصافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
قاضی عبدالجبار بن احمد. (۱۳۸۵). المغنی فی أبواب التوحید و العدل. قاهره: الدار المصریة.
قاضی عبدالجبار بن احمد. (۱۴۲۲). شرح الأصول الخمسة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
قمی، علی بن ابراهیم. (۱۴۰۴). تفسیر القمی. قم: دار الکتاب.
قیصری، داود بن محمود. (۱۳۸۱). رسائل قیصری. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
مجذوب‌علی‌شاه، محمدجعفر بن صفر. (۱۳۵۱). مراحل السالکین. تهران: خانقاه نعمت‌اللهی.
محمد رشید رضا، محمد. (۱۳۶۹). تفسیر القرآن الحکیم. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
مرتضوی، ضیاء. (۱۴۰۰). دانشنامه امام خمینی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
مطهری، مرتضی. (۱۳۸۹). آشنایی با قرآن. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی. (۱۳۹۰). امامت و رهبری. تهران: صدرا.
مظفر، محمد‌رضا. (۱۳۸۶). بدایة المعارف الإلهیة. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۹). الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل. قم: مدرسه امام علی بن ابیطالب (ع).
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد. (۱۳۷۹). تلخیص المحصل. بیروت: دار الأضواء.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد. (۱۴۰۷). تجرید الاعتقاد. تهران: مکتب الإعلام الإسلامی.
نیشابوری، فضل بن شاذان. (۱۳۶۶). الإیضاح. تهران: دانشگاه تهران.