تأملی کلامی بر معنای رشد و شکوفایی زنان

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه مبانی نظری جنسیت، پژوهشکدۀ زن و خانواده، تهران، ایران.

2 استادیار گروه علوم اجتماعی، پژوهشکدۀ زن و خانواده، تهران، ایران.

چکیده

این پژوهش با رویکردی کلامی–الهیاتی به بازخوانی مفهوم «رشد و شکوفایی زنان» در چارچوب انسان‌شناسی اسلامی می‌پردازد و در پی پاسخ به این پرسش است که چگونه می‌توان تعریفی جامع و الهیاتی از رشد زنانه ارائه داد که فراتر از رویکردهای آماری و مدیریتی رایج در اسناد کلان باشد. مسئلۀ اصلی آن است که در اسناد راهبردی از جمله برنامۀ هفتم پیشرفت، مفهوم رشد و شکوفایی زنان غالباً بدون پشتوانۀ نظری روشن و با غلبۀ نگاه آماری مطرح شده است. این در حالی است که در کلام اسلامی، بحث رشد زنانه با صفات الهی همچون عدل و حکمت و با مسئلۀ غایت خلقت پیوند دارد و بدین‌سان، شکوفایی استعدادهای زنانه تجلی عدالت و حکمت الهی در ساحت انسانی است. در این مقاله، نخست مفهوم رشد در قرآن و تحلیل فلسفی آن بر اساس نظریۀ قوه و فعل بررسی می‌شود و سپس نسبت آن با جنسیت در منظومۀ کلام اسلامی تبیین می‌گردد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که زن و مرد هرچند در گوهر انسانیت مشترک‌اند، اما مسیرهای رشد آنان در پرتو تفاوت‌های تکوینی، متنوع و مکمل است. این تحلیل ضمن نقد دو افراط «جنسیت‌زدایی» و «جنسیت‌زدگی» در نظریات غربی، تأکید می‌کند که رشد زنانه تنها در بستر هویت اصیل زنانه معنا می‌یابد. روش تحقیق کیفی و مبتنی بر تحلیل محتوای متون کلامی، فلسفی و آثار معاصر در حوزۀ کلام جنسیتی است. نتیجۀ پژوهش آن است که تبیین کلامی رشد زنانه نه‌تنها مبنای نظری لازم برای غنای مباحث علمی است، بلکه کاربردی مستقیم در سیاست‌گذاری اجتماعی و فرهنگی دارد و می‌تواند با ارائۀ معیارهای جایگزین، در اصلاح رویکرد برنامۀ هفتم پیشرفت و طراحی الگوی بومی عدالت جنسیتی و شکوفایی زنان راهگشا باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Theological Reflection on the Meaning of Women’s Development and Flourishing

نویسندگان [English]

  • Zaynab Tajik 1
  • Fateme Ghasempour 2
1 Department of Theoretical Foundations of Gender, Women and Family Research Institute, Tehran, Iran.
2 Department of Social Sciences, Women and Family Research Institute, Tehran, Iran.
چکیده [English]

This study, adopting a theological approach, re‑examines the concept of “women's development and flourishing” within the framework of Islamic anthropology. It seeks to answer: How can a comprehensive theological definition of female development be offered that goes beyond the prevailing statistical and managerial approaches in macro‑level policy documents? The central problem is that in strategic documents such as the Seventh Development Plan, the concept is often presented without a clear theoretical foundation and with a predominance of statistical perspectives, whereas in Islamic theology, female development is connected to divine attributes such as justice (ʿadl) and wisdom (ḥikmah) as well as to the question of the ultimate purpose (ghāyat) of creation. Consequently, the flourishing of female potentials is a manifestation of divine justice and wisdom in the human realm. In this article, first, the Qurʾānic concept of development (rushd) and its philosophical analysis based on the theory of potentiality and actuality (quwwah wa fiʿl) are examined; then, its relationship with gender (jinsīyat) within the system of Islamic theology is explained. The findings show that while men and women share a common human essence, their paths of development, in light of existential differences, are diverse and complementary. This analysis, while critiquing the two extremes of "gender‑neutrality" and "gender‑fixation" in Western theories, emphasizes that female development is meaningful only within the context of authentic female identity. The research method is qualitative, based on content analysis of theological texts, philosophical works, and contemporary writings in the field of gender theology. The conclusion is that a theological explication of female development not only provides the necessary theoretical foundation for enriching scholarly discussions but also has direct application in social and cultural policy‑making, and can, by offering alternative criteria, serve as a guide in reforming the approach of the Seventh Development Plan and in designing an indigenous model of gender justice and women's flourishing.

کلیدواژه‌ها [English]

  • women's development
  • women's flourishing
  • Islamic theology
  • gender differences (tafāwut‑hā‑yi jinsīyatī)
  • divine wisdom (ḥikmat‑i ilāhī)

منابع

قرآن کریم.
اخوان الصفا. (۱۴۱۲). رسائل اخوان الصفا و خلان الوفا. بیروت: دارالاسلامیه.
بابایی، حمیدرضا. (۱۳۸۸). بررسی مفهوم رشد از دیدگاه قرآن. مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، (۱۴).
باقری، خسرو. (۱۳۸۷). درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
برنجکار، رضا و سبحانی، محمدتقی. (۱۳۹۵). کلام و عقاید ۳. قم: مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.
پارسا، محمد. (۱۳۶۷). روانشناسی رشد کودک و نوجوان. تهران: نشر مؤلف.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۷). تفسیر انسان به انسان. قم: نشر اسراء.
خسروی، زهره. (۱۳۸۲). مبانی روانشناختی جنسیت. تهران: دفتر برنامه‌ریزی اجتماعی و مطالعات فرهنگی.
خسروپناه، عبدالحسین. (۱۳۷۹). کلام جدید. قم: مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزه علمیه قم.
دلفی، کریستین. (۱۳۸۵). بازاندیشی در مفاهیم جنس و جنسیت (ترجمه مریم خراسانی). تهران: روشنگران و مطالعات زنان.
دوبوآر، سیمون. (۱۴۰۴). جنس دوم (ترجمه قاسم صنعوی). تهران: نشر توس.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲). مفردات الفاظ قرآن. بیروت: دار القلم.
زیبایی‌نژاد، محمدرضا. (۱۳۸۸). هویت و نقش‌های جنسیتی. تهران: مرکز امور زن و خانواده.
زیبایی‌نژاد، محمدرضا. (۱۳۹۱). جایگاه جنسیت و خانواده در نظام تربیت رسمی. قم: نشر هاجر.
سبزواری، ملاهادی. (۱۳۶۹). شرح منظومه (تصحیح حسن حسن‌زاده آملی). تهران: نشر ناب.
سفیری، خدیجه و ایمانیان، سارا. (۱۳۸۸). جامعه‌شناسی جنسیت. تهران: نشر جامعه‌شناسان.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (۱۳۸۱). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (۱۳۶۳). من لا یحضره الفقیه. قم: جامعه مدرسین قم.
طالقانی، محمود. (۱۳۶۲). پرتویی از قرآن. تهران: شرکت سهامی انتشار.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۸). نهایة الحکمة (ترجمه علی شیروانی). قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۱۷). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه.
عمید، حسن. (۱۳۸۷). فرهنگ فارسی عمید. تهران: امیرکبیر.
فارابی، ابونصر. (۱۹۹۶). إحصاء العلوم. بیروت: مکتبة الهلال.
فریدمن، جین. (۱۳۸۳). فمنیسم (ترجمه فیروزه مهاجر). تهران: آشیان.
قرائتی، محسن. (۱۳۹۳). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
قرشی، علی‌اکبر. (۱۳۹۰). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
کاردان، علی‌محمد و همکاران. (۱۳۸۰). درآمدی بر تعلیم و تربیت اسلامی. تهران: انتشارات سمت.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳). بحار الأنوار لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مدرسی، محمدتقی. (۱۳۷۷). تفسیر هدایت (ترجمه احمد آرام). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
مطهری، مرتضی. (۱۳۷۴). مجموعه آثار استاد مطهری. تهران: صدرا.
معین، محمد. (۱۳۵۳). فرهنگ فارسی معین. تهران: انتشارات سپهر.
مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۶۸). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۶۵). آموزش فلسفه. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
نوری طبرسی، میرزا حسین. (۱۴۰۸). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.
هیکل، محمدحسین. (۱۳۶۳). معجم الفاظ القرآن الکریم (مجمع اللغة العربیة). تهران: ناصرخسرو.