بازخوانی مفهوم استجابت دعا، با مداقه در آرای حکیم سبزواری

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

2 استادیار گروه فلسفۀ و حکمت اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

3 دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

چکیده

یکی از چالش‌برانگیزترین مفاهیم در حوزۀ باورهای دینی، «مفهوم استجابت دعا» می‌باشد. عموم دین‌باوران، استجابت دعا را منحصراً به‌معنای تحقق مطلوب مورد نظر خود دانسته و برآورده نشدن خواستۀ خود را به‌منزلۀ عدم استجابت دعا تلقی می‌کنند؛ این در حالی است که شواهد عقلی و نقلی متعددی حاکی از آن است که مفهوم دعای مستجاب، گسترده‌تر از این تصور رایج می‌باشد. پژوهش حاضر با شیوۀ توصیفی تحلیلی و با محوریت آرای ملاهادی سبزواری به واکاوی این مسئله می‌پردازد تا تبیین حکمی نظام‌مندی از «مفهوم استجابت دعا» ارائه دهد. با مداقه در آرای حکیم سبزواری این نتیجه حاصل می‌شود که استجابت دعا به سه نحو قابل تبیین است: «استجابت به‌معنای حاصل شدن خواستۀ بنده، استجابت به‌معنای نفس توفیق دعا، و استجابت به‌معنای تبدیل دعا به خیر برتر». در تفسیر اول -که متداول‌ترین تبیین است- «عدم استجابت دعا» معنا پیدا می‌کند، درحالی‌که بر اساس تفسیر دوم و سوم دعا همواره مستجاب است. این خوانش ویژه از استجابت دعا علاوه بر سازگاری با دلایل نقلی، پیامدهای ارزشمندی را در پی دارد: «رفع تعارض ظاهری در متون دینی، اثربخش بودن همه دعاها، مطلوبیت ذاتی دعا، بازنگری در مفهوم دعای لحن، و دعا به‌مثابۀ سلوک وجودی». این پژوهش، علاوه بر آنکه «تطابق مبانی حکمی با آموزه‌های وحیانی» را به‌روشنی آشکار می‌کند، اهمیت توجه به مبانی عقلی برای تبیین آموزه‌های دینی را نیز بیش از پیش نمایان ساخته و همچنین درک عمیق‌تری از فلسفۀ عبادات در حکمت متعالیه به‌دست می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Re‑reading of the Concept of the Answering of Prayer (Istijābat Duʿāʾ), With a Close Examination of Ḥakīm Sabzawārī’s Views

نویسندگان [English]

  • Mohammad Javad Jafarizadeh 1
  • Amir Rastin Toroghi 2
  • Vahideh Fakhar Noghani 3
1 Ph.D. Student in Transcendent Theosophy, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor of Department of Islamic Philosophy, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
3 Associate Professor, Department of Islamic Teachings, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

One of the most challenging concepts in the domain of religious beliefs is the "concept of the answering of prayer" (istijābat‑i duʿāʾ). Most religious believers understand answered prayer exclusively as the fulfillment of their request, equating non‑fulfillment with non‑answering. However, numerous rational and transmitted evidences indicate that the concept is broader than this common understanding. This research, employing a descriptive‑analytical method and focusing on the views of Mullā Hādī Sabzawārī, presents a systematic theosophical explanation (tabīn‑i ḥikmī‑yi niẓāmmand) of the "answering of prayer." Close examination of Ḥakīm Sabzawārī's views yields three explanations: answering as the fulfillment of the servant's request (ḥāṣil shudan‑i khwāstah‑yi bandah); answering as the very success (tawfīq) to pray (nafs‑i tawfīq‑i duʿāʾ); and answering as the transformation of the prayer into a higher good (tabdīl‑i duʿāʾ bih khayr‑i bartar). In the first, most common interpretation, "non‑answering of prayer" becomes meaningful; according to the second and third, prayer is always answered. This distinctive reading, consistent with transmitted proofs, has valuable consequences: resolution of apparent contradictions in religious texts, effectiveness of all prayers, intrinsic desirability of prayer, re‑examination of "importunate prayer" (duʿāʾ‑i lahn), and prayer as existential wayfaring (sulūk‑i wujūdī). This research clearly reveals the conformity of theosophical principles with revealed teachings, highlights the importance of rational foundations for explaining religious doctrines, and deepens understanding of the philosophy of acts of worship (falsafah‑yi ʿibādāt) in Transcendent Theosophy.

کلیدواژه‌ها [English]

  • prayer (duʿāʾ)
  • answering of prayer (istijābat)
  • answered prayer (duʿāʾ‑i mustajāb)
  • Transcendent Theosophy (Ḥikmat‑i Mutaʿāliyah)
  • Ḥakīm Sabzawārī

منابع

قرآن کریم.
آمدی، عبدالواحد. (۱۴۱۰). غرر الحکم و درر الکلم. قم: دار الکتاب الإسلامی.
احسائی، ابن‌ابی‌جمهور محمد بن زین‌الدین. (۱۳۶۲). عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. قم: مؤسسه سیدالشهداء.
اخلاصی فرداد، مهدی. (۱۴۰۲). اعتقاد به علیّت الهی در استجابت دعا و عدم تنافی آن با قوانین حاکم بر طبیعت از منظر علامه طباطبایی. پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی، ۱۱(۲۰).
جمشیدی‌مهر، فردین. (۱۴۰۰). اجابت دعا در اندیشه ابن‌سینا. دعاپژوهی، ۱(۱).
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۸). تسنیم. قم: مرکز نشر اسراء.
حسن‌زاده آملی، حسن. (۱۳۸۵). ممد الهمم در شرح فصوص الحکم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.
حسن‌زاده آملی، حسن. (۱۳۸۷). نور علی نور در ذکر و ذاکر و مذکور. قم: الف لام میم.
حسن‌زاده آملی، حسن. (۱۳۹۱). دیوان اشعار. قم: الف لام میم.
حلی، ابن‌فهد احمد بن محمد. (۱۴۰۷). عدة الداعی و نجاح الساعی. بیروت: دار الکتاب العربی.
راستین طرقی، امیر و فخار نوغانی، وحیده. (۱۴۰۱). بررسی چالش معرفت‌شناختی استجابت دعا از منظر دیویسون و چوی. جستارهای فلسفه دین، ۱۱(۲).
زید بن علی (ع). (۱۹۶۶). مسند الإمام زید المنسوب إلى زید بن علی بن الحسین علیهما السلام. بیروت: منشورات دار مکتبة الحیاة.
ساجدی، علی‌محمد و زارع، فاطمه. (۱۳۹۳). تأثیر دعا در نظام آفرینش از منظر سه فیلسوف: ابن‌‌سینا، ملاصدرا و علامه طباطبایی. اندیشه دینی، ۱۴(۵۳).
سبزواری، هادی بن مهدی. (۱۳۶۸). تعلیقه بر الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. قم: مکتبه المصطفوی.
سبزواری، هادی بن مهدی. (۱۳۷۲). شرح الأسماء الحسنی (تحقیق نجفقلی حبیبی). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
سبزواری، هادی بن مهدی. (۱۳۷۴). شرح مثنوی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.
سبزواری، هادی بن مهدی. (۱۳۷۶). رسائل حکیم سبزواری. تهران: اسوه.
سبزواری، هادی بن مهدی. (۱۳۸۳). اسرار الحکم (تصحیح کریم فیضی). قم: مطبوعات دینی.
سبزواری، هادی بن مهدی. (۱۴۳۲). شرح دعاء الصباح. قم: مؤسسه المصطفی للتحقیق و النشر.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم. (۱۳۶۸). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. قم: مکتبه المصطفوی.
قمی، عباس. (۱۴۱۵). مفاتیح الجنان (تحقیق علی آل‌کوثر). قم: مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة.
کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷). الکافی (تصحیح علی‌اکبر غفاری). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.