تأسیس اصول لفظیۀ عقلی در جهت استنباط معانی فرامادی با تکیه بر تقریر حکمت متعالیه از روح معنا

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فلسفۀ و کلام اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

2 دانشیار گروه فلسفۀ و کلام اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

3 دانشیار گروه فقه و اصول، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

چکیده

از دیرباز تا کنون، استنباط صحیح از آیات و روایات تا حد قابل توجهی متأثر از اسلوب خاصی با عنوان اصول لفظیه بوده است. این اصول اما، مستند به فهم عرف می‌باشد، لذا محدود به فهم معانی عرفی از کلام است. در این نوشتار بررسی می‌گردد: در استنباط مفاهیم فراتر از حد عرف، آیا می‌توان با تکیه بر تحلیل عقل و تقریر خاصی از نظریۀ روح‌معنا به اسلوبی صحیح جهت استنباط یافت؟ در این پژوهش، با روش توصیفی–تحلیلی، اصول لفظیه مورد بررسی قرار گرفته و با تبیین ملاک حجیت و موارد استناد به این اصول، بیان می‌شود: اصول لفظیه از جهت تکیه بر فهم عرفی، صرفاً در استنباط معانی قابل ادراک عرف کاربردی هستند. سپس، نتیجۀ استناد به اصول مذکور در برخی آیات مبین مضامین عالیه، از قبیل «دست خدا» و «نزول خداوند میان ابر»، مورد بررسی قرار خواهد گرفت و ضمن تبیین توالی فاسد حاصل از استناد مذکور، اثبات می‌گردد اصول لفظیه در جهت استنباط مضامین عالی و مفاهیم فراعرفی از آیات و روایات، قابل استناد نخواهد بود. نهایتاً، با تکیه بر تقریر بزرگان حکمت متعالیه از روح‌معنا، اقدام به تأسیس اصول لفظیه‌ای عقلی، در جهت استنباط مضامین عالی از آیات و روایات می‌نماید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Establishing Rational Verbal Principles (Uṣūl‑i Lafẓīyah‑yi ʿAqlī) for Deriving Supra‑Conventional Meanings, Relying on the Transcendent Theosophy’s (Ḥikmat‑i Mutaʿāliyah) Formulation of the “Spirit of Meaning” (Rūḥ‑i Maʿnā)

نویسندگان [English]

  • Javad Fazaeli Noghani 1
  • Seyyed Mohammad Moosavi Baiegi 2
  • Mohsen Jahangiri 3
1 Ph.D. Student in Islamic Philosophy and Theology (Kalām), Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
2 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Kalam, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
3 Associate Professor, Department of Jurisprudence and Principles of Islamic Law, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

Correct derivation (istinbāṭ) from Qurʾānic verses and ḥadīth traditions has long been influenced by the method of “verbal principles” (uṣūl‑i lafẓīyah). However, these principles are grounded in conventional understanding (fahm‑i ʿurf) and are therefore limited to deriving conventional meanings. This article asks: In deriving concepts beyond the conventional limit, can one, relying on rational analysis and a specific formulation of the “spirit of meaning” (rūḥ‑i maʿnā), arrive at a correct method? Employing a descriptive‑analytical method, it examines the verbal principles, explaining the criterion of authority (mullāk‑i ḥujīyat) and the cases of reference to them, and argues that due to their reliance on conventional understanding, they are applicable only to meanings perceptible by convention (ʿurf). Subsequently, the consequence of referring to these principles in verses expressing sublime themes—such as “the Hand of God” (yad Allāh) and “God's descent among the clouds”—is examined. While explaining the absurd consequences (tawālī‑i fāsid) of such reference, it is demonstrated that verbal principles cannot be relied upon for deriving sublime, supra‑conventional (farāʿurfī) meanings. Finally, relying on the formulation of the “spirit of meaning” by the great masters of Transcendent Theosophy (Ḥikmat‑i Mutaʿāliyah), the article establishes rational verbal principles (uṣūl‑i lafẓīyah‑yi ʿaqlī) for deriving sublime themes from verses and traditions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Verbal principles (uṣūl‑i lafẓīyah)
  • doctrines (ʿaqāʾid)
  • rational juridical reasoning (ijtihād‑i ʿaqlī)
  • spirit of meaning (rūḥ‑i maʿnā)

مراجع

منابع

قرآن کریم.
احمدی بیغش، خدیجه، و شاهواروقی فراهانی، حسین. (۱۴۰۳). تحلیل تطبیقی-انطباقی نظریه روح معنا از دیدگاه فیض کاشانی و علامه طباطبایی. قبسات، ۲۹(۱۱۲)، ۹۵–۱۲۸.
اسدی‌نسب، محمدعلی. (۱۴۰۰). نگاه هدف‌محور به قاعده روح معنا در تفسیر عرفانی و معیارهای آن. قرآن‌پژوهی، (۱)، ۱۲۹–۱۵۵.
آخوند خراسانی، محمدکاظم. (۱۴۰۹ق). کفایة الأصول. قم: مؤسسة آل البیت.
بیگی، همت. (۱۳۹۲). روح معنا در واژه جنّ. رشد آموزش قرآن و معارف اسلامی، (۸۹)، ۲۴–۲۵.
توکلی‌پور، محمد. (۱۳۹۸). بررسی تطبیقی دیدگاه‌های غزالی و علامه طباطبایی در نظریه روح معنا. معرفت، ۲۸(۲۵۸)، ۷۳.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۸). تسنیم (چاپ هشتم، ج ۱). قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹). تسنیم (چاپ پنجم، ج ۳). قم: اسراء.
حاجی‌ربیع، مسعود، و فنایی اشکوری، محمد. (۱۳۹۳). روح معنا در تفکر ابن‌عربی. حکمت و فلسفه، ۱۰(۲)، ۴۵–۶۰.
حلفی، محمّدصالح. (۱۴۳۸ق). «نظریه ارواح المعانی و اثرها فی التفسیر». مجله المصباح، ش ۳۱، ص ۱۶۱-۱۸۸.
خداداد، زینب، و وکیلی، هادی. (۱۳۹۸). درآمدی به طرح نظریه روح معنا به‌عنوان رهیافتی در زبان عرفان. پژوهش‌های عرفانی، ۲(۴)، ۲۷–۴۴.
زندیه، عطیه. (۱۴۰۱). «هستی‌شناسی ارواح معانی قرآن کریم در دیدگاه ملاصدرا و تأثیر آن در مبحث کیفیت وضع الفاظ». خردنامه صدرا، ش ۱۰۸، ص ۱۳-۲۸.
سبزواری، ملاهادی. (۱۳۶۰). التعلیقات على الشواهد الربوبیة (تصحیح و تعلیق سیدجلال‌الدین آشتیانی، چاپ دوم). مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
سبزواری، ملاهادی. (۱۳۹۰). شرح منظومه فی المنطق و الحکمه (تحقیق محسن بیدارفر). قم: منشورات بیدار.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم. (۱۳۶۴). الملل والنحل (تحقیق محمد بدران، چاپ سوم). قم: الشریف الرضی.
شیواپور، حامد. (۱۳۹۰). «صدرالمتألهین و نظریه روح معنا در تفسیر مفردات متشابه قرآن». خردنامه صدرا، ش ۶۳، ص ۸۳-۱۰۲.
شیواپور، حامد. (۱۳۹۱). «طباطبایی و نظریۀ روح معنا در تبیین الفاظ متشابه قرآن». پژوهش های فلسفی کلامی، ش ۵۲، ص ۱۱۳-۱۳۴.
شیواپور، حامد. (۱۴۰۲). نظریه روح معنا از نگاه دانشوران یکصد سال اخیر در حوزه علمیه قم: با تأکید بر دیدگاه‌های امام خمینی، علامه طباطبایی و آیت‌الله جوادی آملی. مطالعات زبان و ادبیات عربی، ۱(۲)، ۵–۲۲.
صانع‌زاده، صدیقه. (۱۴۰۳). «تحلیلی از مبانی قرآن‌شناختی نظریه روح معنا و استلزامات آن در فهم زبان قرآن با تاکید بر نظریات جوادی آملی». پژوهشنامه مذاهب اسلامی، ش ۲۱، ص ۱۴۴-۱۶۶.
صدرالدین شیرازی، محمّد. (۱۳۸۶). مفاتیح الغیب (تصحیح و تحقیق نجفقلی حبیبی). تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمّد. (۱۳۸۹). تفسیر القرآن الکریم (تحقیق و تفسیر محمّد خواجویی). تهران: بنیاد حکمت ملّی صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمّد. (۱۹۸۱م). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه (چاپ سوم). بیروت: دار احیاء تراث العربی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن (چاپ پنجم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۴۲۰ق). بدایه الحکمه (تصحیح زارعی سبزواری). قم: موسسه نشر اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۴۳۰ق). نهایه الحکمه (تصحیح زارعی سبزواری). قم: موسسه نشر اسلامی.
طبرسی، فضل ابن‌حسن. (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (ترجمه محمّد بیستونی). مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
عباس عبدالحسین غیاض. (۲۰۲۰م). «نظریة أرواح المعانی آلیّة لتحلیل الخطاب القرآنی». آداب البصره، ش ۹۴، ۷۴-۹۳.
عسکری، محمدحسین. (۱۴۰۱). «کاربرد نظریه روح معنا در علم اصول فقه». مطالعات اصول فقه امامیه، ش ۱۸، ۱۳۱-۱۴۲.
غزالی، محمد. (۱۴۰۹ق). جواهر القرآن. بیروت: دار الکتب العلمیه.
غزالی، محمد. (بی‌تا). احیاء علوم الدین (تحقیق عبدالرحیم بن حسین حافظ عراقی). بیروت: دار الکتاب العربی.
فرزانه، حسین. (۱۳۹۷). «نظریه روح معنا: تقریر ها و نقدها». آموزه‌های فلسفه اسلامی، ۲۳،  ۱۱۳-۱۳۸.
فرزانه، حسین، و حیدری، داود. (۱۳۹۷). نظریه «روح معنا»: تقریرها و نقدها. آموزه‌های فلسفه اسلامی، (۲۳).
مسعودی، سیدعلی‌اصغر، و غفوری‌نژاد، محمد. (۱۳۹۵). مبانی و کاربست‌های نظریه «روح معنا» در آثار جوادی آملی. پژوهشنامه امامیه، ۲(۳)، ۹–۲۶.
مسعودی، علی اصغر. (۱۳۹۵). «مبانی و کاربست‌های نظریه «روح معنا» در آثار جوادی آملی». پژوهشنامه امامیه، ش ۳،  ۹-۲۵.
مظفر، محمد رضا. (۱۳۸۷). اصول فقه. قم: بوستان کتاب.
مظفری، حسین. (۱۳۹۹). «ایده وضع الفاظ برای روح معانی از منظر اهل معرفت». حکمت اسلامی، ش ۳.
مفید، محمّد ابن‌نعمان. (۱۴۱۳ق). التذکرة بأصول الفقه. قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
مهدوی نژاد، محمّدحسین. (۱۳۹۴). «روح معنا ره آوردِ بدیع قرآن؛ مؤثر در فهم گزاره‌های دین». پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، ش ۲، ۳۱-۱۰۵.
میراحمدی، عبدالله. (۱۳۹۷). «تحلیل کارآمدی وضع الفاظ برای ارواح معانی». خردنامه صدرا، ش ۹۱، ص ۲۳-۳۸.
نیلی پور، مریم. (۱۳۹۶). «بررسی تطبیقی نظریه روح معنا در دیدگاه علامه‌جوادی آملی با انگاره‌های زبان‌شناسی شناختی». علوم قرآن و تفسیر معارج، ش ۲، ۱۲۱-۱۵۳.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار