جامعة‌ المصطفی (ص) العالمیة (نمایندگی خراسان) پژوهشنامه کلام 2476-5325 2027 09 22 تبیین نظریه «امر بین‌الامرین» در تفسیر المیزان: جمع اراده مطلق الهی و اختیار انسان با الگوی مالک مطلق و مالک مقید تبیین نظریه «امر بین‌الامرین» در تفسیر المیزان: جمع اراده مطلق الهی و اختیار انسان با الگوی مالک مطلق و مالک مقید 11723 10.22034/pke.2026.23642.2080 FA مصطفی احمدی فر استادیار گروه علوم قرآن و حدیث،دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه،قم،ایران. 0009-0003-8993-7392 سید مسعود عمرانی گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. Journal Article 2026 02 09 مقاله به تحلیل حقیقت «اراده الهی و شمول آن» در اندیشه علامه طباطبایی می‌پردازد و می‌کوشد جایگاه اراده را در منظومه تفسیری–کلامی او تبیین کند. پرسش اصلی آن است که اراده الهی ، تا چه حد بر سراسر هستی و افعال انسان احاطه دارد و چگونه می‌توان آن را با مسئله شرور و اختیار بشری جمع کرد؟. پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و با تکیه بر آیات، روایات و آثار علامه، به‌ویژه المیزان، و نیز گزارش و نقد دیدگاه‌های متکلمان و حکما سامان یافته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که علامه، ضمن اثبات مرید بودن خدا، اراده الهی را از صفات فعل دانسته و حقیقت آن را همان ایجاد، معرفی می‌کند از مقام فعل و از نظام علی و معلولی عالم انتزاع می‌شود. در این چارچوب، اراده تکوینی حقیقت اراده و اراده تشریعی عنوانی مجازی و منتزع از آن است و شرور، فقدان کمال دانسته می‌شوند که به‌عنوان شر به خدا نسبت داده نمی‌شوند. نتیجه آن است که در دستگاه علامه، یک اراده واحد الهی هم اصل وجود اشیاء و هم نظم علّی آنها را افاضه می‌کند و با تبیین نسبت ربطی وجود ممکن به واجب، شمول مطلق اراده الهی با اختیار حقیقی انسان در قالب نظریه «امر بین الامرین» جمع می‌گردد. مقاله به تحلیل حقیقت «اراده الهی و شمول آن» در اندیشه علامه طباطبایی می‌پردازد و می‌کوشد جایگاه اراده را در منظومه تفسیری–کلامی او تبیین کند. پرسش اصلی آن است که اراده الهی ، تا چه حد بر سراسر هستی و افعال انسان احاطه دارد و چگونه می‌توان آن را با مسئله شرور و اختیار بشری جمع کرد؟. پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و با تکیه بر آیات، روایات و آثار علامه، به‌ویژه المیزان، و نیز گزارش و نقد دیدگاه‌های متکلمان و حکما سامان یافته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که علامه، ضمن اثبات مرید بودن خدا، اراده الهی را از صفات فعل دانسته و حقیقت آن را همان ایجاد، معرفی می‌کند از مقام فعل و از نظام علی و معلولی عالم انتزاع می‌شود. در این چارچوب، اراده تکوینی حقیقت اراده و اراده تشریعی عنوانی مجازی و منتزع از آن است و شرور، فقدان کمال دانسته می‌شوند که به‌عنوان شر به خدا نسبت داده نمی‌شوند. نتیجه آن است که در دستگاه علامه، یک اراده واحد الهی هم اصل وجود اشیاء و هم نظم علّی آنها را افاضه می‌کند و با تبیین نسبت ربطی وجود ممکن به واجب، شمول مطلق اراده الهی با اختیار حقیقی انسان در قالب نظریه «امر بین الامرین» جمع می‌گردد.