جامعة‌ المصطفی (ص) العالمیة (نمایندگی خراسان) پژوهشنامه کلام 2476-5325 2026 09 22 بررسی تطبیقی مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی بطون قرآن در اندیشه علامه طباطبایی و امام خمینی ره بررسی تطبیقی مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی بطون قرآن در اندیشه علامه طباطبایی و امام خمینی ره 11633 10.22034/pke.2026.23639.2079 FA سید مسعود عمرانی گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. مصطفی احمدی فر استادیار گروه علوم قرآن و حدیث،دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه،قم،ایران. 0009-0003-8993-7392 Journal Article 2027 02 20 این پژوهش به تبیین تطبیقی مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی بطون قرآن از دیدگاه علامه طباطبایی و امام خمینی (ره) پرداخته است. با روش توصیفی‑تحلیلی و تطبیقی، آثار اصلی دو اندیشمند بررسی شده است.<br /><br />یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو متفکر قرآن را دارای مراتب باطنی می‌دانند و میان ظاهر و باطن پیوستگی قائل‌اند. اما تفاوت اساسی دارند: از نظر هستی‌شناختی، علامه در چارچوب حکمت متعالیه، قرآن را حقیقتی تشکیکی می‌داند؛ در حالی که امام خمینی با رویکرد عرفانی، آن را تجلی اسم اعظم و مرتبط با انسان کامل تلقی می‌کند. از نظر معرفت‌شناسی، علامه بر روش تفسیر قرآن به قرآن، تدبر، عقل و روایات تأکید دارد و طهارت نفس را کمک‌کننده می‌داند، اما امام خمینی تهذیب نفس و سلوک معنوی را شرط اساسی و شهود عرفانی را ابزار اصلی کشف بطون معرفی می‌کند.<br /><br />در پایان، پژوهش با تحلیل نقاط قوت و ضعف هر دیدگاه، نظریه‌ای ترکیبی شامل سه سطح بطون (معنایی، مصداقی، وجودی) و چهار معیار اعتبار ارائه می‌دهد که چارچوبی نوین برای مطالعات فلسفی و عرفانی بطون قرآن به شمار می‌رود. این پژوهش به تبیین تطبیقی مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی بطون قرآن از دیدگاه علامه طباطبایی و امام خمینی (ره) پرداخته است. با روش توصیفی‑تحلیلی و تطبیقی، آثار اصلی دو اندیشمند بررسی شده است.<br /><br />یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو متفکر قرآن را دارای مراتب باطنی می‌دانند و میان ظاهر و باطن پیوستگی قائل‌اند. اما تفاوت اساسی دارند: از نظر هستی‌شناختی، علامه در چارچوب حکمت متعالیه، قرآن را حقیقتی تشکیکی می‌داند؛ در حالی که امام خمینی با رویکرد عرفانی، آن را تجلی اسم اعظم و مرتبط با انسان کامل تلقی می‌کند. از نظر معرفت‌شناسی، علامه بر روش تفسیر قرآن به قرآن، تدبر، عقل و روایات تأکید دارد و طهارت نفس را کمک‌کننده می‌داند، اما امام خمینی تهذیب نفس و سلوک معنوی را شرط اساسی و شهود عرفانی را ابزار اصلی کشف بطون معرفی می‌کند.<br /><br />در پایان، پژوهش با تحلیل نقاط قوت و ضعف هر دیدگاه، نظریه‌ای ترکیبی شامل سه سطح بطون (معنایی، مصداقی، وجودی) و چهار معیار اعتبار ارائه می‌دهد که چارچوبی نوین برای مطالعات فلسفی و عرفانی بطون قرآن به شمار می‌رود.